İseviyet Mertebesi
İseviyet mertebesi, tasavvuf yolculuğunda sâlikin nefsanî varlığından sıyrılarak mutlak yokluğu tattığı ve ilahî bir nefesle yeniden can bulduğu ruhânî bir doğum hâlidir. Bu mertebe, Hakk’ın varlığının ilk defa bir insan sûretinde ve şahsında müşahede edildiği hikmet dolu bir aşamayı temsil eder. Terzibaba’nın yaklaşımında İseviyet, seyr-i sülûkun onuncu basamağı olarak yalnızca geçmişte kalmış bir peygamber kıssası değil, her sâlikin kendi varlığında tecrübe etmesi gereken canlı ve hareketli bir hakikattir. Bu mertebe, Hakk’a vuslat yolunda bir durak olan fenâfillâh (Hakk’ta fâni olma) hâli ile özdeşleşir ve kendisinden sonraki Muhammediyet mertebesine geçiş için bir kapı aralar.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Terzibaba’nın açıklamalarında İseviyet mertebesinin anlamı, doğrudan Hz. İsa’nın isminin harflerindeki işârî mânâlarla aydınlatılır. Arapça’da “İsa” (عيسى) kelimesi, “ayn” (ع) ve “sin” (س) asli harflerinden oluşur. Bu harflerin her biri, mertebenin özünü taşıyan birer remizdir.
Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah eserinde bu konu şöyle açıklanır: “ayn” harfi göz, kaynak ve asıl anlamına gelirken, “sin” harfi insan demektir. Bu iki harf birleştiğinde “Hakk’ı gören insan” mânâsı ortaya çıkar. Bu, İseviyet mertebesinin en temel özelliğidir: Hakk’ın varlığını ilk defa ötelerde değil, doğrudan kendi varlığında müşahede eden insanın hâli. Terzibaba’ya göre bu mertebenin öncüsü ve mucidi Hz. İsa Mesih’tir; zâtî zuhur ilk defa onun varlığında tecelli etmiştir.
Bu işârî yorum, ebced hesabıyla daha da derinleşir. Sohbet Arası Sohbetler CD 18’de Terzibaba, “İsa” isminin harflerinin sayısal değerlerine dikkat çeker:
İsa, “Ayn” ve “Sin” asli ve “Y” yardımcı harflerinden oluşmuştur. “Ayn” 70 “Sin” ise 60 sayı değerindedir ki toplarsak 13 eder. Bakın hangi birine baksanız 13 çıkmaktadır. 13 ün içinde var oluyor, “y” ise yani “İysa” derken orada bir “y” var ya “İ” okutan iki noktalı yani iki asli bir yardımcı harften oluşuyor. Asli harfler 60, 70 yani 6 ve 7 toplarsak 13, “y” ise 10 dur. Zaten 10 sayısı da İseviyettir. Bakın İsa’nın içinde hem Muhammediyet hem İseviyet kaynağı vardır. Asli iki harf 13 Muhammediyet yardımcı “y” ise İseviyet tir ki Muhammed (s.a.v) in yardımcısı demektir İsa (as) Yani O’nun habercisi öncüsü demektir... — Sohbet Arası Sohbetler CD 18
Bu açıklamada görüldüğü gibi, İsa isminin asli harfleri (70+60=130), sıfır atıldığında 13 sayısını verir ki bu sayı, Terzibaba’nın öğretisinde Hakikat-i Muhammediyye’nin ve Ahadiyet’in remzidir. İsmin okunuşunu sağlayan yardımcı “y” (ی) harfinin sayısal değeri ise 10’dur. Bu da doğrudan İseviyet mertebesinin kendisidir. Böylece Hz. İsa’nın ismi, hem kendi mertebesini (10) hem de bağlı olduğu ve müjdelediği Muhammediyet hakikatini (13) içinde barındırır. Bu durum, İseviyet’in tek başına bir son olmadığını, aslının Muhammediyet’te bulunduğunu gösteren dilsel bir delil olarak sunulur.
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın sohbet ve eserlerinde İseviyet mertebesi, tasavvufî seyrin en kritik dönüm noktalarından biri olarak ele alınır. Bu mertebe, sâlikin beşerîlikten sıyrılıp ruhâniyet kazandığı, Hakk’ın varlığını kendi özünde tecrübe ettiği bir “diriliş” ve “yok oluş” hâlidir. Terzibaba, bu mertebeyi sadece tarihsel bir anlatı olarak değil, her insanın kendi manevî yolculuğunda yaşaması gereken bir tecrübe olarak günümüze taşır ve Kur’ân-ı Kerîm’deki remizleri, ebced hesaplarını ve peygamberler kıssalarını kullanarak bu mertebenin katmanlarını açar.
Seyr-i Sülûk'ta Onuncu Mertebe: Fenâfillâh
Terzibaba’nın çizdiği manevî mertebeler haritasında İseviyet, onuncu basamaktır. Yedi nefs mertebesini, İbrahimiyet (8) ve Museviyet (9) mertebelerini aşan sâlik, onuncu durak olan İseviyet’e ulaşır. Bu mertebenin tasavvuftaki karşılığı “fenâfillâh”tır, yani Hakk’ta fâni olmak, yok olmaktır. Bu, kulun kendi benliğinden, iradesinden ve sıfatlarından tamamen sıyrılarak Hakk’ın varlığında erimesidir.
Bu hâl, namazdaki secdeye benzetilir. Secde, kulun en şerefli uzvu olan alnını toprağa koyarak kendi hiçliğini ve Allah’ın yüceliğini ikrar ettiği bir teslimiyet anıdır. Secde Sûresi üzerine yaptığı bir şerhte Terzibaba, bu bağlantıyı kurar:
Secde ile fenafillah mertebesinin benzeştirilmesi biraz şu ayete dayanmakta dır “Sakın onu dinleme de secde et ve yaklaş” Alak:19 secde hali nasıl ki tüm benliğin ve iradenin secde edilen mahalle devredilmesi anlamını taşıyor ise, aynı hal fenafillah mertebesinde yaşanmakta ve kişinin bir iradesi burada söz konusu değildir. — Secde Sûresi
İseviyet mertebesi, ruh ağırlıklı bir mertebe olduğu için bu aşamaya gelen kişide zâhirî bağlar zayıflar. Çünkü kişi artık “kendinde değildir” ve mutlak bir teslimiyet içindedir. Bu, sâlikin kendi cüz’î iradesini Küllî İrade’ye teslim ettiği, “çık aradan, kalsın Yaradan” sırrının yaşandığı bir haldir. Sohbet Arası Sohbetler CD 4 (2000) kaydında bu durum, iki rekâtlık bir namaz misaliyle özetlenir: “Bir adımıyla nefsinden geç, ikinci adımıyla da Allah’a ulaş diyor, iki rekat namazın oluşumu budur zaten birisi fena fillah biri bakabillah. Yani biri Hakk’ta fani olmak İseviyet mertebesi, yok olmak, diğeri de Muhammediyet mertebesi Allah ile var olmak.”
Bu yokluk ve fânilik hâli, “gece” remziyle de ifade edilir. Gece, eşyanın ve kimliklerin görünmez olduğu, her şeyin birliğin karanlığında kaybolduğu bir zamandır. Namaz Sûreleri (Cilt 1) eserinde bu remiz şöyle açıklanır: “Gece fenâfillah yâni Îseviyyet mertebesi, gündüz ise bâkâbillah yâni Muhammediyyet mertebesidir.” Sâlikin kendi varlık gündüzünün batması ve Hakk’ın gecesinde fâni olması, İseviyet mertebesinin yaşanmasıdır.
Tenzih'ten Teşbih'e Geçiş: Hakk'ı Kendi Varlığında Müşahede
İseviyet mertebesinin insanlık şuurunda açtığı en büyük çığır, Allah tasavvurunu “tenzih”ten (Hakk’ı her türlü noksanlıktan ve mahlûkâta benzemekten uzak tutma) “teşbih”e (Hakk’ın mahlûkâttaki zuhurunu görme) taşımasıdır. Kendisinden önceki Museviyet mertebesi, mutlak tenzih üzeredir. Hz. Musa, Tur Dağı’nda Allah’ın kelâmını duymuş fakat O’nu görme talebine karşılık “Lenterânî” (Beni asla göremezsin) cevabını almıştır. Bu, duyuş mertebesidir.
İseviyet mertebesi ise bir “görüş” mertebesidir. Terzibaba’ya göre bu, Hakk’ın varlığının ve zâtî zuhurunun ilk defa bir insan bedeninde ve şahsında müşahede edilmesidir. Bu, insanlık düşünce tarihinde çok büyük bir adımdır.
Bu mertebenin özelliği - yaşantısı, kendi varlığında ilk def-a Hakkın varlığını müşahede etmiş olmasıdır. Bu mertebenin - bilginin, öncüsü ve mucidi (İsâ Mesihtir) onda zuhur etmiştir. Cenab-ı Hakk’ın (İsâ) (a.s.) mı bir kelime ile Kûr’ân-ı Keriym de ifade etmesi zât-î zuhuru ilk defa kendi varlığında gören insân olmasındandır. — 13 ve Hakîkat-i İlâhiyye
Bu yeni idrak, Hakk’ı artık sadece ötelerde, ulaşılamaz bir yücelikte aramak yerine, O’nun en kâmil tecelligâhı olan insanın kendi varlığında bulma yolunu açmıştır. İslamiyet, İseviyet’le açılan bu teşbih kapısını daha da genişletmiştir. Hz. İsa’da şahsa özel olarak zuhur eden bu hakikat, Muhammediyet mertebesinde “Ben size şah damarınızdan daha yakınım” (Kāf, 50/16) ve “Nereye dönerseniz Allah’ın vechi oradadır” (Bakara, 2/115) gibi âyetlerle bütün varlığa yayılmıştır. Ancak bu idrakin ilk mucidi ve insanlığa bu kapıyı açan Hz. İsa olduğu için onun bu öncülüğü daima hürmetle anılır.
Ruh-ul Kuds'ün Desteğiyle Yükseliş
Terzibaba, sâlikin Museviyet mertebesinden İseviyet mertebesine geçişinin ancak olağanüstü bir ilahî destekle mümkün olduğunu vurgular. Bu destek, Kur’ân-ı Kerîm’de Hz. İsa için kullanılan “Biz onu Ruh-ul Kuds ile destekledik” (Bakara, 2/253) ifadesinde gizlidir.
Terzibaba, insanlığa üflenen ruhu iki aşamada ele alır. Birincisi, Hz. Âdem’e ve dolayısıyla tüm insanlığa üflenen “Ruh-u Sultani”dir. Bu ruh, “Ve nefahtü fîhi min rûhî” (Ona ruhumdan üfledim) âyetiyle ifade edilir ve insanı en fazla Museviyet mertebesine, yani tenzih idrakine kadar çıkarabilir. Ancak bu ruh, mahlûka dönük bir yüz taşıdığı için sâlikin kendi çabasıyla tenzih perdesini yırtıp teşbih âlemine, yani Hakk’ı görme mertebesine geçmesi mümkün değildir.
İşte bu noktada ikinci bir ilahî müdahale gerekir. Bu, İseviyet mertebesine has olan Ruh-ul Kuds’ün tecellisidir.
İşte buradan sonra İseviyet mertebesine ulaşmak için İsa (as) hakkında belirtilen Bakara 253 ayetinde وَاَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ Biz O’nu Ruh-ul Kuds ile tasdik ettik, destekledik yücelttik demesi Museviyet mertebesini aştıran makam orasıdır. Eğer biz bunun farkında değilsek istediği kadar tevhid ehliyiz Allah birdir her yerde Allah vardır, diyelim sadece lafzını yapmış oluruz. — Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29)
Bu, sâlik için ikinci bir doğum gibidir. Tıpkı Hz. Meryem’in beşerî bir baba olmaksızın Ruh-ul Kuds’ün nefhasıyla Hz. İsa’yı dünyaya getirmesi gibi, sâlik de arınmış bir kalp (Meryem) hâline geldiğinde bir Mürşid-i Kâmil vasıtasıyla bu kudsî ruhtan bir nefha alır. Bu nefha, onun içinde yeni bir idrak çocuğunun, yani “veled-i kalb”in doğmasını sağlar. Bu çocuk, doğar doğmaz “Ben Allah’ın kuluyum” diyerek kendi hakikatini dile getiren bir kemalât ile doğar. Bu olmadan sâlikin seyrini tamamlaması ve İseviyet hakikatine ulaşması mümkün değildir.
İseviyet ve Muhammediyet: İç İçe Geçmiş Hakikatler
Terzibaba’nın öğretisinde İseviyet mertebesi, Muhammediyet mertebesinden ayrı veya ona rakip bir hakikat değildir. Tam aksine, onun içinde gizli, ona bağlı ve onu müjdeleyen bir alt mertebedir. Gerçek İseviyet, ancak Muhammediyet’in nuruyla ve onun idrak seviyesinden bakıldığında anlaşılabilir. Bu iç içe geçmişlik, pek çok ebced hesabı ve işârî yorumla delillendirilir.
Daha önce belirtildiği gibi, “İsa” isminin kendisi hem 10 (İseviyet) hem de 13 (Muhammediyet/Ahadiyet) sayılarını barındırır. Benzer şekilde, Hz. Meryem’in isminin ebced değeri 290’dır, rakamları toplamı (2+9+0) 11 eder ki bu, Muhammediyet mertebesidir. Bu sayıdan Hz. Meryem’in kendi varlığı olan 1 çıkarıldığında ise geriye 10 kalır, bu da onun rahminden zuhur eden İseviyet mertebesidir.
Bu bağlantının en çarpıcı örneklerinden biri, 10 sayısının kendisinin yorumlanışıdır.
Yukarıda ki satırlar da İseviyyet mertebesinin (seyr-ü sülûk) Hakk yolculuğunda on (10) sayısı ile ifade edildiğini bildirmiştik. Bir ile sıfırın arasını açarsak, 1-0 elimizde sadece bir tane bir kaldığını görürüz. İşte o bir Ahad tır, Ahad-Ahmed tir, Ahmed-Peraklit’tir, çünkü o bir yani (I) elif, gerek mertebesi bakımından, gerek Ebced hesabı bakımından hem (1) hem de, en büyük Ebced hesabı ile (13) tür. İşte gerçek İseviyyet Muhammediyyet mertebesinin içinde aslî yerini bulmaktadır. — 13 ve Hakîkat-i İlâhiyye
Bu yoruma göre İseviyet’in remzi olan 10 sayısının aslı, “1” olan Ahadiyet, yani Hakikat-i Muhammediyye’dir. Yanındaki “0” ise ya bu hakikate ayna olan mahlûkât âlemini ya da günümüz Hristiyanlığının düştüğü, asıldan kopmuş “hayal ve vehim” hâlini temsil eder. Sıfır, ancak “1”in yanına geldiğinde bir değer kazanır. Bu da İseviyet’in değerini ve hakikatini ancak Muhammediyet’in içinde bulduğunu gösterir. Dolayısıyla, Muhammediyet’i (11, 12, 13. mertebeleri) inkâr edenler, aslında 10. mertebe olan gerçek İseviyet’i de inkâr etmiş olurlar.
Fenâfillâh'tan Bakâbillâh'a: Yolculuğun Tamamlanışı
İseviyet mertebesi, yani fenâfillâh, sâlik için muhteşem bir vuslat anı olsa da yolculuğun sonu değildir. Bu, Hakk’ta yok olma hâlidir. Ancak kemâlât, yok olduktan sonra Hakk ile var olarak tekrar halkın arasına dönmeyi gerektirir. Bu ikinci aşamaya “bakâbillâh” (Hakk ile bâki olma) denir ve bu, Muhammediyet mertebesinin özelliğidir.
Terzibaba, fenâfillâh mertebesinde kalmanın tehlikelerine dikkat çeker. Bu, ilahî bir sarhoşluk (sekr) hâlidir ve sâlikin ayaklarının kayabileceği bir yerdir. Kişi, bu mertebede yaşadığı olağanüstü halleri ve ilhamları nefsine mal edebilir. Zâhirî mükellefiyetlerden geçici olarak muaf olduğu bu hâli kalıcı sanarak “Ben Hakk oldum, kime ibadet edeceğim?” gibi yanılgılara düşebilir.
İşte bu geçici evrede rabbin onda ki mükellefiyeti üzerine alması nefsin hoşuna gidiyor ve ilahi sekr hali kendisinden alınıp tabiri caiz ise cem halinden tekrar fark haline geldiğinde o mükellefiyetlik elbisesini giyinmek nefse zor geliyor ve ilahi elbisesi sürekli üzerindeymiş gibi yaşamını sürdürmeyi tercih edebiliyor. İşte buyüzden burası ayakların kaydığı yer olmaktadır. — Secde Sûresi
Sâliki bu fenâ hâlinden çekip çıkaracak ve bakâbillâh’a, yani cem’den sonraki fark hâline ulaştıracak olan, Muhammediyet mertebesinden uzanan bir “dal”dır. Necm Sûresi’ndeki “Sonra yaklaştı, derken sarktı” (Necm, 53/8) âyeti bu sırra işaret eder. Fenâ secdesinde kaybolmuş olan sâlike Muhammediyet hakikatinden bir el uzanır ve onu tekrar varlık âlemine, ama bu kez “Hakk ile gören, Hakk ile duyan” bir kul olarak, yani Hakikat-i Muhammediyye’nin temsilcisi olarak döndürür. Bu dönüşle seyr-i sülûk tamamlanmış olur.
Bu geçiş, sadece ilahî bir lütuf değil, aynı zamanda sâlikin iradesini de gerektiren bir adımdır. Bu adım, “biat”tır. Terzi Baba 3 — İstişâre Dosyası adlı eserde bu konuya şöyle değinilir:
“Biat” Âyet-i Kerîmesi’nin Sûre içindeki sayısı (10) dur. (10) ise “fenâfillâh” İseviyyet mertebesi’dir. O halde seyr-i sülûk’ta İseviyyet mertebesinden, Muhammediyyet mertebesine geçebilmek için mutlaka bu mertebenin (biat)ı na ihtiyaç vardır ve bu biat o mertebeye geçmeye ruhsattır, başka da yolu yoktur. — Terzi Baba 3 — İstişâre Dosyası Bu, 10. mertebede bulunan sâlikin, 11. mertebe olan Muhammediyet’e ve onun kâmil temsilcisine teslimiyetini ve bağlılığını ifade eden bilinçli bir eylemdir.
İbadetlerdeki Yeri ve Remizleri
İseviyet mertebesi, sadece soyut bir idrak seviyesi değil, aynı zamanda ibadetlerin içinde yaşayan ve onlara derinlik katan bir hakikattir. Terzibaba, namazdan Kâbe'deki tavafa kadar pek çok ibadetin remzî yapısında İseviyet'in izlerini sürer.
Bu mertebenin cemaatle kılınan namazla özel bir ilişkisi vardır. Sohbet Arası Sohbetler CD 21’de Terzibaba, cemaatle namazın 27 derece daha sevaplı olmasının ardındaki sırrı açıklar. 27 sayısı, peygamberler silsilesinde Hz. İsa’nın sırasına işaret eder. Dolayısıyla cemaatle namaz kılmanın kemâli, kişiyi İseviyet mertebesine ulaştırmasıdır. Buna karşılık, ferdî namaz Muhammediyet mertebesini temsil eder, çünkü Muhammediyye'yi idrak edenler cemaat değil, âlemin imamlarıdır.
Namazın içindeki fiillerden secde, doğrudan İseviyet mertebesinin bir tatbikatıdır. Altı Peygamber — Hz. Muhammed (s.a.v.) eserinde belirtildiği gibi, secde fenâfillâh, yani Hakk’ta fâni olma halidir.
(Sücceden) “Secde” ise bilindiği gibi (fenâ fillâh) “Hakk’da fânî olmak” Îseviyyet mertebesi’dir. Bu da yine kıldığı namazın içinde secde halinde olan bir kimse o hareketinde de, Îseviyyet mertebesini kendi bünyesinde tatbik etmekle meratib-i ilâhiyye’den bir görevi yine yerine getirmiş olmaktadır. — Altı Peygamber — Hz. Muhammed (s.a.v.)
Kâbe’nin kendisi de bu ilahî mertebelerin bir haritası gibidir. Terzibaba, Kâbe’nin rükünlerinin (köşelerinin) her birinin bir peygamber mertebesine karşılık geldiğini anlatır. Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür adlı eserde Serkan Denkçi'nin aktardığına göre, Rüknü Yemânî (güney köşe) İseviyet mertebesini temsil eder. Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29)’da ise bu tavafın seyrindeki namazlarla ilişkisi daha da detaylandırılır. İbrahimiyet köşesinde (Rüknü Irâkî) öğle namazı, Museviyet kıblesinde (Hicr tarafı) ikindi namazı kılındıktan sonra sıra İseviyet mertebesine gelir: “Burası fenafillah mertebesi İseviyet mertebesi üç rekat namaz kılınıyor, akşam namazı karşılığı”. Böylece sâlik, tavaf esnasında Kâbe’nin her bir köşesinde o mertebenin namazını kılarak manevî seyrini tamamlar.
Son olarak, A'yân-ı Sâbite şerhinde daha ince bir ayrım yapılır: “Aslında secde edilen yer İseviyet mertebesidir, Cami Muhammediyet mertebesidir. Mescid iseviye mertebesi yani secde fenâfillah, demektir”. Mescid, tek bir secde mahallini ifade ederken, cami bütün secdeleri ve mertebeleri toplayan makamdır. Bu da İseviyet’in fenâ hâlini, Muhammediyet’in ise bu hâli de içine alan cem makamını temsil ettiğini gösterir.
Diğer Peygamberler ve Velîlerle Münasebeti
Terzibaba, İseviyet mertebesini diğer peygamberlerin ve velîlerin mertebeleriyle karşılaştırarak onun manevî ekosistemdeki yerini belirginleştirir. Bu mertebe, Muhammediyet mertebesine en yakın duraktır ve bu yakınlık, çeşitli remizlerle ifade edilir.
Neml Sûresi şerhinde bedenin sağ tarafının akl-ı küll (Muhammediyet), sol tarafının ise nefs-i küll (Museviyet ve İseviyet) olduğu belirtilir. Hz. Musa’nın sol elini (nefs-i küll) sağ koynuna (akl-ı küll) sokarak nurlandırması bu seyre bir işarettir. Hz. İsa ise mucizelerini gerçekleştirirken, örneğin çamurdan kuş yaparken, iki elini birden kullanır. Bu durum, onun hem nefs-i küll hem de akl-ı küll arasında bir köprü olduğunu ve Hakikat-i Muhammediyye’ye diğerlerinden daha yakın bulunduğunu gösterir.
Bu yakınlık ve hürmet, velîlerin hayatında da tezahür eder. Sohbet Arası Sohbetler CD 1 (2000)’de anlatılan bir menkıbeye göre, Hz. Mevlânâ bir papazla karşılaştığında, papaz hürmeten eğilir. Hz. Mevlânâ, İseviyet mertebesine olan saygısından ötürü ondan daha fazla eğilir. Bu durum bir tevazu yarışına döner ve sonunda Hz. Mevlânâ, papazın önünde secdeye kapanır. Kalktığında ise “Elhamdülillah, tevazuda da papazı geçtik” der. Bu, Muhammediyet mertebesinin, kendinden önceki mertebelerin hakkını nasıl daha kâmil bir şekilde verdiğini gösteren incelikli bir örnektir.
"Gerçek İncil" ve Günümüz Hristiyanlığına Bakış
Terzibaba, İseviyet mertebesini açıklarken Kur’ân-ı Kerîm’in verilerini esas alır ve günümüzdeki Hristiyanlık anlayışına eleştirel bir gözle bakar. Ona göre, Hristiyanlar Hz. İsa’nın getirdiği hakikatin özünü kavrayamamışlardır.
Bu yaklaşıma göre, Cenâb-ı Hakk, Hz. İsa’ya “İncil” adıyla yazılı bir kitap göndermemiştir. Gerçek İncil, Hz. İsa’nın bizzat kendisidir. O, Allah’ın yaşayan “Kelime”si ve konuşan kitabı, yani “İncil-i Nâtık”tır. Bugün elde bulunan ve Matta, Markos, Luka, Yuhanna’ya atfedilen metinler ise İncil değil, “Hadis-i İsa” yani Hz. İsa’nın sözleri ve hayatına dair havarilerinin veya takipçilerinin yazdığı rivayetlerdir. Terzibaba’ya göre gerçek yazılı İncil, Kur’ân-ı Kerîm’in içinde, Hz. İsa ve Hz. Meryem’den bahseden âyetlerdir.
Günümüzdeki Hristiyanlık, Hz. İsa’nın hakikatinin sadece bir yönünü, yani hayal ve vehimle karışmış teşbih yönünü almıştır. Onu “Allah’ın oğlu” olarak tanımlayarak teşbihte aşırıya kaçmış, tenzihi ve en önemlisi, Hz. İsa’nın müjdelediği Muhammediyet hakikatini reddetmişlerdir. Bu nedenle, gerçek İseviyet’in ne olduğunu idrak etmeleri mümkün değildir. Terzibaba, bu ilimleri bilmeyen Müslümanların, samimi Hristiyanların karşısında kendi dinlerindeki derinlikten habersiz oldukları için aciz kalabildiklerini, oysa İslâm tasavvufunun içinde hem hakiki İseviyet’in hem de onun çok daha ötesindeki Muhammediyet hakikatinin korunduğunu belirtir.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: İsa Fassı
Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin Fusûsu’l-Hikem’inde İsa Fassı, İseviyet mertebesinin hakikatini Hz. İsa’nın varlığındaki sırlarla açıklar. Bu fassta İseviyet, ruhânî bir nefha ile varlık bulan ve bu sayede beşerî kesafetten sıyrılarak letâfet kazanan bir mertebe olarak ele alınır. Şerhlerde, Hz. İsa’nın diğer peygamberlerden farkının, daha dünyadayken latif bir vücuda sahip olması ve bu letafetin Cebrail vasıtasıyla gelen “Ruh-ul Kuds” tecellisinden kaynaklanması olduğu belirtilir. Bu durum, onun varlığının ruh ağırlıklı olmasını ve tabiat hükümlerinin ötesinde bir hâl sergilemesini sağlamıştır. Yahudilerin onu çarmıha germe girişiminin bedenine tesir etmemesi ve latif bedeninin semâya ref’ olunması da bu ruhânî yapısıyla açıklanır.
Bu mertebenin en temel özelliklerinden biri, fenâfillâh (Hakk’ta fâni olma) hâliyle özdeşleşmesidir. İseviyet’in tevazu ve teslimiyet üzerine kurulu olması, Hz. İsa’nın dünyaya ilk gelişindeki şeriatına da yansımıştır. Şerhe göre, onun validesi cihetinden gelen bir “süfl”, yani mertebece aşağıda oluş hâli, bu tevazunun kaynağıdır. Bu nedenle İsevî şeriatında cizye vermek, yani bir otoriteye boyun eğmek varken; Hz. İsa’nın âhir zamanda Hakikat-i Muhammediyye üzere nüzûl ettiğinde cizye alacak olması, artık fenâdan sonra bekâ makamının hükmüyle hareket edeceğini gösterir.
İsa Fassı’ndaki açıklamalar, Hristiyanların Hz. İsa’nın hakikatini anlarken düştükleri hataya da ışık tutar. Onların “Allah, Meryem oğlu Mesih’tir” (اِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ) sözü, iki doğru parçanın yanlış birleştirilmesinden doğan bir küfür olarak yorumlanır. Şerhte denir ki:
Bu cüz' evvelki cüz'e rabt olunursa, yani bu bölüm ondan evvelki bölüm ile birleştirilirse Hak, Mesîh ibn Meryem'in hüviyyetine hasr edilmiş olur, yani orası ile sınırlandırılmış olur. — TB. Kelime-i Îseviyye
Buna göre hata, Hakk’ın bütün suretlerdeki tecellisini görmezden gelip O’nu yalnızca Hz. İsa’nın suretine hapsetmektir. Oysa Hakk, dilediği surette tecelli eder ve bu tecelliler O’nun mutlaklığının zıddı değildir. İseviyet mertebesi, Hakk’ın bir insan suretinde ilk defa zâtî olarak müşahede edildiği bir teşbih kapısı açmıştır; ancak bu kapıyı mutlaklaştırarak tenzihi reddetmek, hakikatin bütününü kaçırmak anlamına gelir.
Bu fasstaki şerhler, İseviyet mertebesinin kemâline rağmen Muhammediyet mertebesiyle olan ilişkisini de ortaya koyar. İseviyet, bir Ruh-ul Kuds tecellisidir ve bu tecelli, sâliki Museviyet’in tenzih perdesinden ve “Beni asla göremezsin” (لَنْ تَرَينِى) hitabının sınırından kurtarır. Terzibaba’nın şerhinde bu geçiş şöyle ifade edilir:
İşte fenafillah olmasa yani İseviyet mertebesi Ruh-ul Kuds tecellisi olmasa, öldürmese yani o Ruh-ul kuds ile cismin beşeriyetini İseviyetten gelen beşeriyetini öldürmese Hakk ile baki olamayacak kişi hep kendi varlığı ile var olacak ikilik üzere olacak onun için Hakka ulaşmak mümkün değildir işte onun için diğer mertebelerden Hakka ulaşmak mümkün değildir. — TB. Kelime-i Îseviyye
Ancak bu mertebe bir son değildir. Hz. İsa bedenleri diriltirken, Kur’an vasıtasıyla gelen Muhammedi hakikat ise ruhları diriltir. Ruhun dirilişi, bedenin dirilişinden üstündür, çünkü ruh bedeni de diriltebilir. Dolayısıyla İsevî nefha bir defalık ve sıfat mertebesinden iken, Muhammedî nefha sürekli ve Zât mertebesindendir.
Fusûsu'l-Hikem: Şîs Fassı
Şîs Fassı üzerine yapılan şerhler, İseviyet mertebesinin ilahî bir “nefha” (üfleme) ile olan bağını daha da derinleştirir. Bu münasebetle, Cebrail’in Hz. Meryem’e üfleyerek Hz. İsa’nın var olmasına vesile olmasıyla, Hz. Muhammed’in Kur’an’ı ümmetinin kalbine “ikram etmesi” arasında bir karşılaştırma yapılır. Bu iki hadise de bir “nefha” olmakla birlikte, kaynakları ve neticeleri farklıdır. Terzibaba’nın yorumunda bu fark şöyle açıklanır:
Hz. Muhammed’in Kur’an’ı ümmetine ikram etmesi yani tebliğ etmesi tenfis (nefes) etmesi Cibril’in (a.s.) Meryem’e İsa’yı nefes etmesi gibidir. Cebrail (a.s.) nasıl ruhu Meryem ismindeki o varlığa nefh etti ve orada İsa meydana geldi ise İseviyet hakikati meydana geldi ise, bu hadise ondan daha üstün bir hadisedir, çünkü orada nefh eden ruh mertebesi itibariyle ama Hakikat-ı Muhammediye de nefh eden Zat mertebesi itibarıyladır. — TB. Kelime-i Şîsiyye
Buna göre, İseviyet’i doğuran nefha, “ruh mertebesinden” gelen bir tecellidir ve neticesinde teşbih âlemini, yani Hakk’ın mahlûktaki görünümünü ortaya çıkarır. Muhammediyet’i doğuran nefha ise doğrudan “Zât mertebesinden” gelir ve ümmetin gönlüne Allah’ın Zât’ını bir ikram olarak sunar. Bu, İseviyet’in ruhânî doğumu ile Muhammediyet’in zâtî tecellisi arasındaki mertebe farkını gösterir.
Bu fasstaki şerhler ayrıca, tasavvuf yolundaki farklı mânevî meşreplere de işaret eder. Bir velinin “İsevî meşrep” olması, onun seyr-i sülûkunda İseviyet mertebesinin hakikatlerini yaşadığı ve o peygamberin mânevî mirasına bağlandığı anlamına gelir. Bu durum, sâlikin ulaştığı fenâfillâh hâlinin İsevî bir renge büründüğünü ifade eder.
Fusûsu'l-Hikem: Muhammed Fassı
Muhammed Fassı’nın şerhinde, İseviyet mertebesinin tasavvufî bir hakikat olmaktan çıkıp ibadet hayatının içinde nasıl tecrübe edilebileceğine dair remzî bir kapı aralanır. Bu yorum, cemaatle kılınan namazın yirmi yedi kat daha faziletli olduğunu bildiren hadis-i şerife dayanır. Şerhte, bu yirmi yedi sayısının, peygamberler silsilesindeki yirmi yedinci mertebe olan İseviyet mertebesine bir işaret olduğu belirtilir.
Bu bağlantının sırrı, İseviyet mertebesinin “Hakk’ta fâni olma” (fenâfillâh) hâli olmasında yatar. Cemaatle namaz kılan bir kimse, kendi iradesini ve re’yini bir kenara bırakıp imama tâbi olur. Bu durum, bir “fenâ fi’l-imâm” (imamda fâni olma) hâlidir. Kişinin imamda fâni olması, daha büyük bir hakikat olan Hakk’ta fâni olmanın bir yansıması ve talimidir. Bu yorum, Terzibaba’nın sohbetinde şöyle dile getirilir:
İsa’nın (a.s.) makamı fenafillah yani Hakk’ta fani olma makamında olduğundan, bir kimse imama tabi olduğu zaman fenafillah makamını yaşamaktadır. Neden? Kendi reyi ile kişi namaz kılıyorsa üç tane, beş tane ayet okuyabilir ama imama tabi ise imam ne okuduysa ona tabidir. İmamda fani olmuştur, orada fenafil imamdır, işte cemaatin imamda fani olması yani imama uyması ve iseviyet mertebesi de Hakk’ta fani olma mertebesi olduğundan 27. sayı itibariyle de öyle olduğundan, iseviyet mertebesinde, teşbih mertebesinde namaz kılınmaktadır. — TB. Kelime-i Muhammediyye
Bu işârî yoruma göre, cemaatle kılınan namaz, sâliki İseviyet mertebesinin özü olan teslimiyet ve fâni olma hâline ruhen iştirak ettirir. Böylece cemaatle namaz, sadece sosyal bir ibadet olmanın ötesinde, sâlikin kendi benliğinden sıyrılarak Küllî İrade’ye teslim olduğu fenâ tecrübesinin bir provasına dönüşür.
Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin eserine düşülen bu şerhler, ana bölümde Terzibaba’nın sohbetlerinden hareketle açıklanan İseviyet mertebesinin klasik tasavvuftaki köklerini aydınlatır. Özellikle, Museviyet mertebesinin tenzih idrakinden İseviyet mertebesinin teşbih ve “görme” idrakine geçişin ancak “Ruh-ul Kuds” tecellisiyle mümkün olduğu vurgusu, ana bölümde aktarılan “Ruh-ul Kuds’ün desteğiyle yükseliş” bahsinin temelini oluşturur. Aynı şekilde, İseviyet’in fenâfillâh makamıyla özdeşleştirilmesi ve bunun Muhammediyet’in bekâbillâh makamına bir geçiş kapısı olduğu fikri, Fusûs şerhlerinde de açıkça görülmektedir. Bu açıklamalar, Terzibaba’nın seyr-i sülûkun onuncu basamağı olarak tanımladığı bu mertebenin, tasavvufun nazarî ve remzî dilindeki derinliğine işaret eder.
Kavramlar Ağında İseviyet Mertebesi
Hikmet: İseviyet mertebesi, sâlikin Hakk’ı ilk defa kendi varlığında müşahede ettiği bir hikmet aşamasıdır. Bu mertebe, Allah tasavvurunu sadece ötelerde arayan mutlak tenzih anlayışından, O’nun tecellilerini en kâmil sûret olan insanda görmeye dayalı teşbih idrakine taşıyan bir kapı açar. Bu yönüyle İseviyet, insanlık şuurunda gerçekleşen büyük bir hikmet adımı olarak değerlendirilir.
Fusûsu'l-Hikem: Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin bu temel eseri, Terzibaba’nın İseviyet mertebesine dair açıklamalarının klasik dayanağını oluşturur. Makalede, eserin İsa, Şîs ve Muhammed faslarına yapılan şerhler üzerinden İseviyet’in ruhânî doğası, fenâfillâh hâliyle özdeşliği ve Muhammediyet mertebesiyle olan ayrılmaz ilişkisi temellendirilir. Bu şerhler, Terzibaba’nın öğretisinin tasavvuf geleneğindeki köklerini aydınlatır.
Makalenin gövdesinde Mu'cize kavramıyla doğrudan bir bağlantı kurulmamış olsa da, İseviyet mertebesinin doğası mu'cizevî olaylarla iç içe anlatılır. Hz. İsa’nın Ruh-ul Kuds nefhasıyla babasız dünyaya gelmesi, sâlikin de nefsânî varlığından sıyrılıp ilahî bir destekle mânevî bir doğuş yaşamasının remzi olarak sunulur.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Terzibaba’nın sohbetleri ve eserleri, İseviyet mertebesini seyr-i sülûk yolculuğunun canlı bir durağı olarak ele alır. Bu kaynaklar, kavramı ebced hesapları, Kur’ân-ı Kerîm’deki remizler ve ibadetlerdeki yansımalarıyla çok katmanlı bir şekilde açıklar.
- 13 ve Hakîkat-i İlâhiyye ile Altı Peygamber - Hz.İsa (a.s) Ruhullah, kavramın temel tanımını yapar. İseviyet’i, Hakk’ın bir insan şahsında ilk defa müşahede edilmesi olarak tanımlar ve “İsa” isminin harflerindeki işârî mânâları açıklar.
- Sohbet Arası Sohbetler serisinden çeşitli kayıtlar, konuyu farklı açılardan zenginleştirir. CD 18, İsa isminin ebced değeri üzerinden Muhammediyet ile bağını kurar. CD 4 (2000), fenâfillâh (İseviyet) ve bekâbillah (Muhammediyet) hâllerini iki rekâtlık namaz misaliyle anlatır. CD 21, cemaatle namazın faziletini İseviyet mertebesiyle ilişkilendirir. Muhtelif Sohbet Arası Sohbetler (29) ise sâlikin bu mertebeye ancak Ruh-ul Kuds desteğiyle yükselebileceğini vurgular.
- Secde Sûresi, Namaz Sûreleri (Cilt 1) ve Altı Peygamber — Hz. Muhammed (s.a.v.) eserleri, İseviyet mertebesinin ibadetlerdeki karşılığını inceler. Özellikle secdeyi fenâfillâh hâlinin bir tatbikatı olarak sunar ve bu mertebenin “gece” remziyle olan bağlantısını kurar.
- Terzi Baba 3 — İstişâre Dosyası, İseviyet’ten Muhammediyet’e geçişin anahtarı olarak “biat” kavramını öne çıkarır.
- Aşk ve İrfan Yolunda Bir Ömür, Neml Sûresi ve A'yân-ı Sâbite gibi eserlerdeki değiniler, Kâbe’deki rükünlerden cami-mescid ayrımına kadar çeşitli remizler üzerinden İseviyet’in tasavvufî haritadaki yerini belirginleştirir.
- TB. Kelime-i Îseviyye, TB. Kelime-i Şîsiyye ve TB. Kelime-i Muhammediyye başlıkları altında sunulan Fusûsu’l-Hikem şerhleri, makalenin klasik dayanaklarını teşkil eder. Bu yorumlar, Terzibaba’nın sohbetlerinde dile getirdiği fenâfillâh, Ruh-ul Kuds tecellisi ve İseviyet-Muhammediyet ilişkisi gibi temel fikirlerin İbnü’l-Arabî geleneğindeki köklerini gösterir.
Değerlendirme
Bu makale, İseviyet mertebesini yalnızca tarihsel bir peygamberin makamı olarak değil, her sâlikin tecrübe etmesi gereken canlı bir mânevî durak olarak ele alır. Terzibaba’nın yaklaşımında bu mertebe, seyr-i sülûkun onuncu basamağı olan fenâfillâh, yani Hakk’ın varlığında fâni olma hâliyle özdeşleşir. Bu, sâlikin kendi beşerî varlığından ve iradesinden sıyrıldığı, mutlak yokluğu ve teslimiyeti tattığı bir “diriliş” anıdır.
Makalenin ortaya koyduğu ikinci temel bulgu, İseviyet’in, kendisinden önceki Museviyet mertebesinin tenzih (Hakk’ı soyutlama) idrakinden, Hakk’ı kendi varlığında görmeye dayalı teşbih idrakine bir geçiş kapısı olduğudur. Bu geçişin sâlikin kendi çabasıyla değil, ancak “Ruh-ul Kuds” olarak ifade edilen özel bir ilahî destekle mümkün olduğu vurgulanır. Bu, tıpkı Hz. Meryem’in bir nefhayla Hz. İsa’ya can vermesi gibi, sâlikin kalbinde yeni bir idrakin doğmasıdır.
Son olarak, İseviyet’in tek başına bir hedef olmadığı, kemâlini ancak kendisini müjdelediği ve içinde gizlendiği Muhammediyet mertebesinde bulduğu ısrarla belirtilir. Fenâfillâh bir yokluk hâli iken, asıl gaye olan bekâbillâh (Hakk ile var olma) Muhammediyet’in özelliğidir. Terzibaba’nın ebced hesapları ve remzî yorumlarla gösterdiği gibi, İseviyet hakikatinin değeri, Muhammediyet hakikatine olan bağlılığında yatar. Bu nedenle Fusûsu'l-Hikem şerhlerinde derinleşmek, bu iki mertebe arasındaki hassas dengeyi ve geçişi anlamak için önemli bir adım sunar.