İseviyet Mertebesi

Tasavvuf yolculuğu bir menziller silsilesidir. Her bir peygamberin ayak izi, bu yolda bir makamı, bir mertebeyi aydınlatır. İbrahimî teslimiyetten geçer, Mûsevî celâlle tanışır, Muhammedî cem makamında karar kılarsın. Bu kutlu yolculuğun en hassas, en ruhânî dönemeçlerinden biri de İseviyet mertebesidir. Bu mertebe, sâlikin topraktan, yani nefsaniyetin ağırlığından sıyrılıp göğe, yani ruhun letâfetine yükseldiği bir hâldir. Zâhirî bedenin içinde, bâtınî bir doğumun gerçekleştiği, kalbin Meryem misâli ilahî bir nefesle can bulduğu bir tecellîgâhtır. Terzibaba İrfan Mektebi’nde İseviyet, kuru bir bilgi olarak değil, namazın secdesinde, tefekkürün derinliğinde yaşanan, tadılan bir hakikat olarak anlaşılır ve anlatılır. Bu sohbet, o ruhânî doğuşun sırlarına bir pencere aralamak içindir.

Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı

İseviyet, Hz. İsa Aleyhisselâm'ın bâtınî hakikatine ve onun seyr u sülûk yolundaki karşılığına işaret eder. Bu, tarihî bir şahsiyetin hayatını tekrar etmek değil, o şahsiyette tecellî eden ilahî ismin sırrına ermektir. Her bir peygamber, Hakk’ın bir isminin mazharı, bir sıfatının tecellîsi olarak zuhûr etmiştir. Onların yolu, Hakk’a giden yolların birer nişânesidir. Bu yollar birbirini inkâr etmez, bilakis birbirini tamamlar ve bir sonrakine hazırlar. İseviyet mertebesi de kendinden önceki Mûseviyet mertebesinin bir devamı ve kemâlidir. Mûseviyet, şeriatın ve ilahî emirlerin celâl ile tecellî ettiği, [tenzih](/wiki/tenzih) yani Hakk’ı her türlü noksanlıktan ve halka benzemekten soyutlama ilkesinin ağır bastığı bir makamdır. Sâlik, bu mertebede Hakk’ı kendi dışında, ulaşılmaz bir Yücelik olarak idrak eder. Lakin yolculuk burada bitmez. O tenzih dağının ardında bir vuslat vadisi vardır ki, oraya İsevî ruhâniyetle inilir.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri, bu geçişi namazın rükünleri üzerinden şerh eder. Namaz, âlemlerin bir özeti, sâlikin ise mi'râcıdır. Her bir rüknü, bir peygamberin makamına açılan kapıdır.

O zaman namaz kılanlar belki rüku ve secde yapıyorlardı. Yanlış anlaşılmasın, manasından bahsediliyor burada hakikatten. Secde mertebesi daha gelmediği halde secde izinden bahsetmesi Musevviyet mertebesinin kemalinin secde izinin, isrin yol izinin secdede bir üst makam secdeyle İsevviyette mahv u hal, halin mahvı ile sona ereceğini bildirmesidir. Burada müminler Museviyyetin bir üst (İseviyet) makamı ile ifade edilmektedir. Tevrat’ta ama bir üst mertebeden, gelecek isevviyet mertebesinden bahsedilmekte. Museviyet mertebesindeki secde izi, tenzih’tir. Rükûdan secdeye tenzih ile giden İseviyet mertebesi teşbihi ile kalkar.

Rükû, Mûseviyet’tir. Kulun, azamet sahibi Rabbinin önünde eğilişidir. Beden iki büklüm olur, gözler ayak ucundadır. Bu, “Sen, Sen’sin; ben, ben’im” idrakidir; katı bir tenzihtir. Lakin sâlik, “Semiallahu limen hamideh” diyerek doğrulduğunda, Hakk’ın, kendisine hamd edeni işittiğini idrak eder. Bu, tenzihten [teşbih](/wiki/tesbih-temsil) kapısını aralamaktır. Teşbih, Hakk’ın tecellîlerini halkta görmek, O’nun yakınlığını, işitmesini, görmesini kendi varlığında hissetmektir. İseviyet mertebesinin kapısı burada aralanır. Sâlik, rükûnun tenzihinden secdenin teşbihine yönelir. Secde, İseviyet’tir. Kulun Hakk’a en yakın olduğu andır. Alın, yani benliğin ve kibrin en yüksek noktası, yerle bir olur. Bu, yokluktur, hiçliktir. Bu, “hâlin mahvı”dır. Yani, sâlike lütfedilen o manevî [hâl](/wiki/hal) dahi gözünden silinir, sadece hâli veren kalır. Artık ne rükûnun heybeti, ne secdenin lezzeti... Sadece O. İseviyet mertebesinde yaşanan budur: benliğin ruhun içinde erimesi, ruhun da Hakk’ın tecellîsinde fânî olması. Bu bir [makam](/wiki/makam) yani kalıcı bir durak değil, gelip geçici ama dönüştürücü bir hâldir. Kalıcı olan, bu hallerden geçilerek varılan Muhammedî makamdır.

İsevî hakikatlerin dili, Mûsevî hakikatlerin dilinden farklıdır. Mûseviyet levhalara yazılmış net emirler gibiyse, İseviyet kalbe fısıldanan misaller, temsiller gibidir. Bu sebeple İncil’in üslûbu kıssalar ve mesellerle doludur. Bu hakikatleri anlamak, zâhirî akılla değil, bâtınî bir sezgiyle, yani [irfan](/wiki/irfan) ile mümkündür. Kur’ân-ı Kerîm’de de bu türden, doğrudan manası anlaşılmayan, derin bir tefekküre ve te’vile muhtaç ayetler vardır ki bunlara [müteşâbih](/wiki/mutesabih) ayetler denir. İseviyet mertebesinin sırrı da bu müteşâbih anahtarla açılır. Misalden yola çıkıp aslını bulma sanatıdır bu.

Bu misal onları fazlada ilgilendirmez, düşündürmez. O kuyup geçmeleri bu yüzdende sevap kazanmaları yeterli olur. Bu ayeti kerimeyi okuyarak geçmek sevap kazandırır. Manasının üzerinde durmazlar. İkinci yönü, ayetin batini yönü ise, irfan ehli arifler içindir ki, batın ehlidirler. Bu ayet-i kerime de bir bakıma müteşabihdir. Çünkü misal benzerleri teşbih yapıyor. Müteşâbih ise misal benzerinden aslına yol bulmaktır. Yani müteşabih misaldir, misal ise benzerinden aslına yol bulmaktır kıyas olarak.

[hakikat](/wiki/hakikat) katman katmandır. Zâhirde okuyup geçen sevabını alır, bu da Hakk’ın bir lütfudur. Lakin arifler, yani [bâtın](/wiki/batin) ehli, kabukta kalmaz, öze inmek ister. Onlar için müteşâbih ayet, bir bilmece değil, bir davettir. “Misal benzerinden aslına yol bulmak” derin bir usûl ve edeptir. Misal, yani teşbih, benzetme, bir köprüdür. Asla, yani hakikate, [Tevhid](/wiki/tevhid) sırrına ulaştıran bir köprü. Hz. İsa’nın babasız doğumu bir misaldir; aslı, Hakk’ın “Kün!” (Ol!) emriyle her an âlemleri nasıl var ettiğinin sırrıdır. Ölüleri diriltmesi bir misaldir; aslı, kâmil bir mürşidin ilahî nefesle ölü kalpleri nasıl dirilttiğinin hakikatidir. Terzibaba Hazretleri, bu İsevî üslûbu şöyle bağlıyor:

İseviyetin aslı yani İseviyet mertebesinin aslı teşbihdir. Museviyet mertebesinin aslı tenzih yukarda olan yani teşbih, idrakimize sunmak için kolaylaştırmak için. Teşbihler misaller olmasa hiçbir şeyin aslını hemen anlayamayız. evvela misal verilecek budur diye bir kapı açılacak, aslına giden kapı misal ile ondan sonra misaleden teşbihten hakiketine yol bulunacak. İseviyetin aslı teşbihtir. Bu ayeti kerime de İncilî olduğundan, (İncil mertebesinden olduğundan) tamamen İsevi ve teşbihattır. Bu ayette bize benzetmeyle bildirilmiş.

Demek ki İseviyet mertebesindeki [sâlik](/wiki/salik), âleme bir misaller kitabı olarak bakmaya başlar. Dağlar, ağaçlar, nehirler, insanlar... Hepsi Hakk’ın isim ve sıfatlarını anlatan birer canlı kelimeye dönüşür. Bu, teşbihin zirvesidir. Ancak irfan ehli bunun bir durak değil, bir geçit olduğunu bilir. Sohbetteki ikaz mühimdir: “Teşbihatında kalırsak yine orda da kalmış oluruz.” Eğer sâlik, misalde takılır, tecellîyi tecellî edenden ayrı görürse, bu gizli bir şirk olur. Ekin misalini görüp de ekini bitiren Sâni’yi unutmak gibi. Bu yüzden İsevî teşbih, daima Mûsevî tenzihin sağlam zemini üzerinde durmalıdır. Hakk’ı hem âlemden aşkın (tenzih) hem de âlemde içkin (teşbih) olarak bir arada idrak edebilmek, Muhammedî mîzânın ta kendisidir. İseviyet, bu mîzânın kurulduğu, ruhun maddeye galip geldiği, kalbin semâvî ilhamlara açıldığı mübarek bir hâl tecrübesidir.

Terzibaba'nın Nazarıyla İseviyet Mertebesi: Aslı ve Mertebesi

Bu hakikat, adına "İseviyet" dediğimiz, ruhun kanatlandığı, mananın surete büründüğü o nazenin mertebedir. Genellikle elimize aldığımız, sayfalarını çevirdiğimiz nesnelere "kitap" deriz. Lâkin irfan mektebinde "kitap" denilince akla ilk gelen, harflerden ve kâğıttan mürekkep bir cisim değil, Zât-ı Mutlak'ın ilminde saklı olan hakikatler bütünüdür. İncil'in aslı da, Tevrat'ın aslı da, bütün ilâhî kelâmın aslı da bu mana âlemindeki ezelî kayıttır.

Terzibaba Necdet Ardıç Efendimiz, bu sırrı sohbetlerinde yalın ve açık bir dille fısıldamıştır. O, bizleri zâhirin kabuğunu kırmaya, bâtının özüne, hakikatin kendisine ermeye davet eder.

"İncil"in Kitap Değil, Bir Hakikat Olduğu İrfânı

İncil denildiğinde genellikle Hz. İsa'ya gökten inmiş, ciltlenmiş bir kitap zannedilir. Hakikat ilminin gözüyle bakıldığında ise durumun böyle olmadığı görülür. İseviyet, bir cisim değil, bir hâldir; bir kâğıt parçası değil, bir hakikattir. O hakikat, henüz harflere ve kelimelere dökülmeden evvel, mana âleminde dipdiri bir şekilde mevcuttu. Terzibaba Hazretleri, bu ince noktayı şöyle aydınlatır:

İsa aleyhisselâm’a İncil diye bir kitap verilmedi. Araştırılırsa bunun böyle olduğu gözükecek. Kuranın tevratın geldiği belli. Seyri, kayıtlarla açık zeburun geldiği suhufların nasıl verildiği belli. Ancak İncil hakkında kayıt yoktur. Zeytinlik dağında konuşma yaptı da orda verildi, Sion tepesinde verildi diye hiçbir resmi kayıt yok ilahi kayıt yoktur.

Bu sözler, İncil'in ilâhîliğini inkâr etmek şöyle dursun, onu daha derin, daha esaslı bir zemine oturtur. Tevrat'ın levhalar hâlinde inişi, Zebur'un suhuflarla (sayfalarla) verilişi, Kur'an'ın Cibril vasıtasıyla lafız lafız indirilmesi, her biri birer zuhûr biçimidir. Ancak İseviyet hakikatinin zuhûru, farklı bir usûl ile gerçekleşmiştir. O, levhalara yazılmadan, sayfalara dökülmeden evvel, doğrudan doğruya Hz. İsa'nın mübarek varlığında, sözlerinde ve hâllerinde tecellî etmiştir.

Bu, İseviyet'in madde âlemine bir "kitap" olarak değil, bir "kelime" olarak, yani yaşayan bir mana olarak indiği anlamına gelir. Hz. İsa'nın kendisi, "Kelimetullah"tır, yani Hakk'ın bir kelimesidir. Onun varlığı, o ezelî İncil manasının bu şehâdet âlemindeki ete kemiğe bürünmüş hâlidir. Dolayısıyla İncil'i arayan, önce Hz. İsa'nın hakikatine bakmalıdır. O, yürüyen İncil'dir. Kitap, kelâmı taşır; Hz. İsa ise kelâmın ta kendisi olarak zuhûr etmiştir. Bu, İseviyet mertebesinin ruhânî ve bâtınî ağırlığını gösteren en mühim işarettir. Museviyet mertebesi daha çok şeriat, zâhirî hükümler ve ameller üzerine kuruluyken, İseviyet mertebesi ruhun dirilişi, kalbin tasfiyesi ve mananın tevil edilmesi üzerine bina edilmiştir. Bu yüzden onun "kitabı" da, harflerden ziyade ruhlara hitap eden bir mana olarak kalmıştır.

Kur'an'ın Câmiiyeti: İseviyet ve Museviyet Hakikatlerinin Aslı

Eğer Hz. İsa'ya fiziksel bir kitap inmediyse, "İncil" dediğimiz hakikate nasıl ulaşılır? O ezelî mana nerede kayıtlıdır? Bu sorunun cevabı, bütün hakikatleri kendinde toplayan, evvelkilerin ve sonrakilerin ilmini cem eden Kur'an-ı Cami'de gizlidir. Terzibaba Hazretleri bu sırrı şöyle açar:

Yani İncil-i Şerif, Kur’an’ın içerisinde İseviyet mertebesini anlatan bütün ayeti kelimelerin toplâmı İncildir. Tevrat da aynı şekilde Musa aleyhisselâm Bahseden büyün ayetlerin toplâmı Tevratın aslıdır. İster kabul eder ister etmezler.

Bu, muazzam bir bakıştır. Kur'an-ı Kerim, sadece Hz. Muhammed Mustafa'ya (s.a.v.) inen bir kitap değil, aynı zamanda kendinden önceki bütün peygamberlerin getirdiği hakikatlerin aslını, özünü ve tamamını içinde barındıran ilâhî bir hazinedir. O, bütün nehirlerin aktığı ummandır. Kur'an'da Hz. İsa ve annesi Hz. Meryem hakkında dağınık gibi görünen, farklı surelere serpiştirilmiş ayetler, aslında bir araya getirildiğinde, mana âlemindeki o ezelî İncil'in bu âlemdeki yazılı karşılığı, yani "kayıtlı İncil" olurlar.

Bu, Kur'an'ın "Cem" isminin bir tecellîsidir. O, bütün farkları birliğinde toplar. Terzibaba Hazretleri'nin sohbetinde aktardığı hikemî söz bu noktayı daha da aydınlatır:

Kuran cem” Şöyle demişler. “Kuran zattır, Furkan ise sıfattır.

Bütün mesele burada düğümleniyor. Kur'an, bütün peygamberlik hakikatlerinin kendisinden çıktığı Zât gibidir; tektir, bölünmez, her şeyi kuşatır. Bu Zât mertebesinde ne Musavîlik, ne İsevîlik, ne de Muhammedîlik ayrımı vardır; yalnızca Hakk-ı Mutlak vardır. Furkan ise, bu tek olan Zât'ın Sıfat âlemindeki tecellîsidir. Ayırt edici olandır. Furkan, "Bu Musa'nın şeriatıdır, bu İsa'nın ruhâniyetidir, bu Muhammed'in kemâlatıdır" diye farkları ortaya koyar.

Öyleyse Kur'an okuyan bir sâlik, Âl-i İmrân suresinde Hz. İsa'nın doğumunu okurken, aslında İncil'in en saf, en aslî bölümünü okumaktadır. Mâide suresinde onun gökten sofra indirme mucizesini okurken, İncil'in bir başka babını mütalaa etmektedir. Nisa suresinde onun "Kelimetullah" olduğunu okurken, İncil'in hakikatine dair en derin sırra vakıf olmaktadır. Bu yüzden Kur'an, kendinden öncekileri "musaddık" (doğrulayıcı) ve "müheymin" (gözetici) olandır. Onların tahrif olmuş suretlerini değil, bozulmamış asıllarını kendi bünyesinde muhafaza eder. Tevrat'ın aslı da, İncil'in aslı da, Zebur'un aslı da Kur'an'ın içindedir. Çünkü Kur'an, Zât'tır; diğerleri ise o Zât'ın farklı zaman ve mekânlardaki sıfat tecellîleridir.

Kelime'nin Zuhûru: İsevî Tecellînin Beşeriyetteki Yansıması

Mana âleminde var olan bir hakikat, bu şehâdet âleminde nasıl görünür hâle gelir? Bu, Nefes-i Rahmânî sırrıyla olur. Cenâb-ı Hakk'ın o sonsuz merhametinin nefesi, ilmindeki ezelî hakikatleri, yani A'yân-ı Sâbite'yi (sabit özleri) dış âleme "üfler" ve onlar da kelimeler, varlıklar, olaylar suretinde zuhûr ederler. İseviyet hakikatinin bu âlemdeki zuhûru da tam olarak böyle olmuştur. O mana, Hz. İsa'nın dilinde "kelime"ye dönüşmüştür. Terzibaba Hazretleri bu süreci şöyle ifade eder:

Daha evvel kayıtlı İncil gelmedi kitap olarak var, mana âlemindeydi. Ancak bunu kelime olarak İsa aleyhisselâm sözlerinde açığa çıktı.

"Kelime olarak açığa çıkmak", o ezelî mananın, beşeriyetin duyabileceği, anlayabileceği bir forma bürünmesidir. Hz. İsa'nın yaptığı konuşmalar, verdiği öğütler, anlattığı meseller, hepsi o mana âlemindeki İncil'in ses ve harf elbisesi giymiş hâlidir. Zeytinlik Dağı'ndaki vaazı, havarilerine yaptığı sohbetler, hepsi birer İncil ayetidir. Çünkü o, kendi nefsinden konuşmaz; o mana âlemindeki hakikat ne ise, onu dile getirir. O, bir ayna gibidir; kendisine bakan, kendisini değil, arkasındaki ilâhî manayı görür.

Bu durum, bütün peygamberler için geçerlidir. Onlar, Hakk'ın kelâmının bu âlemdeki tercümanlarıdır. Ancak İseviyet mertebesinin özelliği, bu "kelime" olma hâlinin onun kimliğinin merkezinde yer almasıdır. Kur'an ona "Kelimetuhu" (O'nun kelimesi) der. Bu, onun varlığının bizatihi bir mesaj, bir kelâm olduğu anlamına gelir. Babasız dünyaya gelişi, beşikteyken konuşması, ölüleri diriltmesi; bütün bu fiiller, kelimelerden daha güçlü bir şekilde konuşur. Her bir fiili, İseviyet hakikatinin bir yönünü anlatan bir "ayet"tir.

Dolayısıyla, İncil'in aslına vâkıf olmak isteyen sâlik, sadece Kur'an'daki ilgili ayetleri okumakla kalmaz; aynı zamanda Hz. İsa'nın hayatını, menkıbelerini, hâllerini de bu gözle tefekkür eder. Onun her adımı, her nefesi, o mana âlemindeki kitabın bir sayfasıdır. Onun suskunluğu bile, o kitabın en derin satır aralarından biridir. Çünkü o, kelâmın kendisidir ve varlığıyla o ezelî kitabı bu âleme okumaktadır.

Taayyünât ve Hayâlât: Vücûdun Perdelenişi

Sohbetin bu noktasında Terzibaba Hazretleri, İbn Arabî mektebinin en derinlikli konularından birine, Vahdet-i Vücûd'un zirvelerine davet eder. Aktardığı hikmetli söz, bütün bu anlatılanların anahtarı gibidir:

“Şu taayunattaki hakikat-i ilahhiyye de, hayâlât ve rüyadan ibarettir.”

Taayyün, belirginleşme, sınırlanma demektir. Mutlak, sınırsız, renksiz olan Hüvviyet âlemindeki Zât-ı Mutlak, "Ben gizli bir hazine idim, bilinmekliği sevdim" sırrınca, kendi güzelliğini ve kemâlini görmek için tecellî eder. Bu tecellî, mertebe mertebe aşağıya doğru inerken, her mertebede bir "taayyün" yani bir belirlenim kazanır. Bu kâinat dediğimiz her şey, melekût âlemi de, mülk âlemi de, bu taayyünler silsilesinden ibarettir.

Hz. İsa'nın varlığı, İseviyet hakikati, İncil manası, Kur'an'daki ayetler; bunların hepsi birer taayyündür. İlâhî hakikatin bu şehâdet âlemindeki belirli bir surette görünmesidir. Cümlenin ikinci kısmı ise işin sırrını verir: "...hayâlât ve rüyadan ibarettir." Bu, kâinatın yok olduğu anlamına gelmez. Bu, kâinatın varlığının, Hakk'ın mutlak varlığı karşısında bir hayal, bir gölge, bir rüya gibi olduğu anlamına gelir. Uyanık bir insanın varlığı yanında, rüya görenin rüyasındaki varlıklar ne ise, Zât-ı Mutlak'ın Vücûd'u yanında da bütün bu kevnî âlem odur.

Rüya gerçektir, ama rüyayı gören uyanana kadar. Gölge gerçektir, ama ışık ve cisim olduğu sürece. Bu âlemdeki bütün peygamberler, kitaplar, şeriatlar da birer ilâhî "hayal"dir. Hayal, "hakikatin kendisi değil, ama hakikate işaret eden en sadık delil" demektir. Onlar, Hakk'ın perdesidir. Perdeye takılıp kalan, perdenin ardındaki Cemâl'i göremez. Arif odur ki, bu taayyünlere, bu hayallere bakar ve onların ardındaki aslı, yani Müessir-i Hakikî olan Cenâb-ı Hakk'ı müşahede eder.

İseviyet mertebesi de bu ilâhî rüyanın en latif, en ruhânî sahnelerinden biridir. O, suretten manaya, kesretten vahdete, hayalden hakikate nasıl geçileceğini öğretir. Hz. İsa'nın ölüleri diriltmesi, hakikatte Hakk'ın ilmiyle ölü kalplerin diriltilmesinin bir "hayal"i, bir misalidir. Onun göğe yükselmesi, sâlikin nefsanî arzulardan ruhânî makamlara yükselişinin bir timsalidir.

Terzibaba Hazretleri'nin irfanıyla anlıyoruz ki, İseviyet bir mertebedir. Bu mertebenin kitabı, kâğıda değil, mana âlemine yazılmıştır. O kitabın bu âlemdeki en sahih nüshası, Kur'an-ı Kerim'in içinde saklıdır. Ve o kitabın yaşayan tefsiri, Kelimetullah olan Hz. İsa'nın kendisidir. Bütün bunlar ise, Zât-ı Mutlak'ın kendini seyrettiği ilâhî bir rüyanın parçalarıdır. Sâlike düşen, bu rüyayı görüp hakikate uyanmaktır.

Terzibaba Geleneğinde İseviyet Mertebesi'in Yaşanması

İrfan yolculuğu, kitaplarda yazanı ezberlemek değil, o yazının hakikatini bizzat kendi varlığında yaşamaktır. İlim, hâl olmadıkça, sâlikin sırtında bir yüktür. İseviyet hakikatinin ne olduğunu ve hangi ilahî mertebeye işaret ettiğini anladıktan sonra, bu mertebenin sâlikin hayatında, ibadetinde, seyr ü sülûkunda nasıl yaşandığına bakılabilir. Zira tasavvuf, bir nazariye değil, bir tatbikat ilmidir. Hakikatler, havada asılı duran soyut düşünceler değil, kulun her bir fiilinde, her bir nefesinde tecellî eden sırlardır.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri’nin irfan mektebinde, en büyük hakikatlerin en gündelik amellerin içine nasıl yerleştirildiği gösterilir. Bu amellerin başında da namaz gelir. Namaz, sadece belirli hareketleri tekrar etmek değildir; o, âlemlerin bir özeti, ilahî mertebelerin bir fihristi ve sâlikin miracının bir tatbikatıdır. Kul, kıyama durduğunda elif gibi dimdik Hakk’ın huzurunda duruşu, rükûda eğilişi, secdede ise yok oluşu yaşar. Bu rükünlerin her biri, bir peygamberî hakikatin, bir vücûd mertebesinin yaşandığı tecellîgâhlardır. Museviyet de, İseviyet de, Muhammediyet de namazın içinde gizlidir ve sâlik, namazıyla o hakikatleri kendi varlığında “halk eder”, yani açığa çıkarır.

Namaz: Mertebelerin Tecellîgâhı

Namaz, müminin miracıdır buyrulmuştur. Miraç, yükseliştir. Fakat bu yükseliş, mekân içinde bir yerden bir yere gitmek değildir. Bu, şuurda ve idrakte bir seyahattir; kulun kendi kayıtlarından sıyrılarak Hakk’a doğru yaptığı bir yolculuktur. Bu yolculuğun her durağı, bir mânevî mertebeye karşılık gelir. Terzibaba Hazretleri, bu mertebelerin en başta namaz olmak üzere ibadetler yoluyla nasıl tecrübe edildiğini öğretir.

Sâlik, “Allahu Ekber” diyerek tekbir getirdiğinde, kendi varlığını ve bütün mâsivâyı (Hakk’ın gayrı her şeyi) arkasına atar. Bu, bir bakıma küçük bir ölümdür. Artık sadece O vardır. Kıyamda, Elif harfi gibi, Ahadiyet’in (mutlak birliğin) huzurunda kendi hiçliğini idrak ederek durur. Bu duruş, İbrahimî bir teslimiyettir. Sonra rükûya varır. Rükû, kulun kendi iradesini Hakk’ın iradesi önünde eğmesidir. Ve nihayet secdeye varır ki, bu, tam bir fâniliktir; varlığın toprağa karışması, benliğin yok oluşudur.

Bu rükünler silsilesi, aslında bir seyr ü sülûktur. Her bir hareket, sâlikin nefsini terbiye ederken aynı zamanda onu bir üst şuur mertebesine taşır. Bedenin yaptığı her bir fiil, ruhun bir hâline tercüman olur. Bu yüzden arifler, “Namaz, bütün peygamberlerin hakikatlerini kendinde cem eden bir ibadettir” demişlerdir. Çünkü her peygamber, ilahî isimlerin bir mazharı, bir tecellî yeridir ve o peygamberin getirdiği şeriat ve temsil ettiği mânevî yol, namazın bir rüknünde sembolik olarak yaşanır. Museviyet’in heybeti ve kelâmı rükûda, İseviyet’in ruhâniyeti ve fenâsı secdede, Muhammediyet’in cem makamı ise son oturuştaki Tahiyyat’ta zuhûr eder. Böylece sâlik, kıldığı iki rekât namazda bütün bir kevnî ve ilahî tarihi kendi varlığında seyreder.

Rükû'dan Secdeye: Museviyet'ten İseviyet'e Geçiş

Terzibaba Hazretleri, Fetih Suresi’nin son ayetinde geçen “Onları rükû ediciler ve secde ediciler olarak görürsün” ifadesini şerh ederken, bu iki hâli Musevî ve İsevî mertebelere bağlar:

İşte onları rüku edicler olarak görürsün. Hakikat-i Museviyyeyi ifade etmektedir. Kıldığı namazın içinde rüku halinde olan kimse, o hareketinde Museviyyet mertebesini kendi mertebesinde tatbik etmekle, meratib-i ilahiyeden görevini yerine getirmiş olmaktadır. Bu da Allaha olan kulluğunun gereğidir.

Rükû, yani belin bükülmesi, eğilme hâli, Museviyet mertebesi ile ilişkilendirilir. Çünkü Museviyet, şeriatın, yani ilahî emrin ve yasanın en kâmil şekilde tecellî ettiği mertebedir. Hz. Musa, Tûr Dağı’nda Hakk’ın kelâmına muhatap olmuş, levhaları almış ve kavmine ilahî kanunları getirmiştir. Bu mertebenin esası, emre itaattir. Rükû, işte bu itaatin bedene bürünmüş hâlidir. Sâlik, rükûda iken, kendi benliğini, aklını, mantığını Hakk’ın emri karşısında eğer. “Sübhane Rabbiye’l-Azîm” derken, “Ey benim Azîm olan Rabbim, Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin” diyerek, O’nun azameti karşısında kendi küçüklüğünü ikrar eder. Bu, nefs-i emmârenin ve akl-ı meâşın (dünyevî aklın) saltanatının kırıldığı yerdir. Sâlik, bu eğilişiyle, Musevî hakikati kendi varlığında yaşar ve o mertebenin feyzinden hissesini alır.

Sohbetin devamında Hazret, secde ile İseviyet mertebesinin kapısını aralar:

Rüku ediciler secde ediciler olarak da görürsün. “Sücceden” ayeti kerimede geçer, secde ise bilindiği gibi fena fillahtır, o da hakk’da fani olmaktır. Hak’da fani olmak ise İseviyet mertebesidir. Bu da kıldığı namazın içerisinde secde halinde olan bir kimse o hareketinde İseviyet metre-besini kendi bünyesinde tatbik etmekle, meratib-i ilahiyeden bir görevi yerine getirmiş olmaktadır. Bu da Allah’ına olan kulluğunun gereğidir.

Secde, rükûdan bir adım daha ötedir. Rükûda benlik eğilir, secdede ise yok olur. Alın, yani insanın en şerefli uzvu, kibrin ve benliğin merkezi, toprağa, yani geldiği asli unsura değer. Bu, “ölmeden evvel ölünüz” sırrının fiilî olarak yaşanmasıdır. Terzibaba Hazretleri, bu tam fânilik hâlini, yani fenâ fillâh’ı (Allah’ta yok olmayı) doğrudan İseviyet mertebesi olarak tanımlar.

Çünkü Hz. İsa’nın hakikati, ruhâniyetin maddeye galip gelmesidir. O, babasız zuhûr etmiştir; bu, beşerî ve nefsânî sebeplerin aradan kalkıp doğrudan Hakk’ın “Kün” (Ol) emriyle, yani Rûh’un üflenmesiyle varlığa gelişini simgeler. Onun en büyük mucizelerinden biri ölüleri diriltmesidir. Tasavvuf dilinde bu, kâmil mürşidin, nefsânî arzularıyla ölmüş olan kalpleri ilahî ilim ve feyizle diriltmesine işarettir. Secdeye varan sâlik de, kendi beşerî varlığını, nefsini “öldürür” ve o anda Hakk’ın diriltici nefesiyle yeniden, ama bu kez ruhânî bir hayatla var olur. İşte bu, İsevî hakikatin ta kendisidir. Sâlik, secdede “Sübhane Rabbiye’l-A’lâ” derken, “Ey benim en Yüce olan Rabbim, Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin” diyerek, kendi en aşağı (esfel) noktasında, Hakk’ın en yüce (A’lâ) tecellîsini müşahede eder. Bu, zıtların birleştiği bir Cem makamı tecrübesidir. Sâlik, bu hareketiyle, İsevî hakikati kendi varlık namazında eda etmiş olur.

"Herkes Kendi Mertebesinden Yaşar": İdrakin Şahsîliği

Terzibaba Hazretleri burada ince bir sırra daha işaret eder. Aynı rükûyu, aynı secdeyi yapan iki kişiden birinin aldığı feyiz ile diğerininki bir değildir. Çünkü bu hakikatler, sâlikin bulunduğu mertebeye ve idrak seviyesine göre tecellî eder. Hazret bu noktayı şöyle vurgular:

Bunun da her mertebedeki kişiler için ayrı değerlendirilmesi gerekmektedir. Böylece müminlerden Manay-ı Museviyyet ve İsevviyet de, razı olmaktadır. Neden? Çünkü onların varlıklarını da bizatihi namaz kılan kişi, kendi varlığında hayata geçirmekte.

Namaza yeni başlamış, henüz nefsini tanıyamamış bir sâlikin secdesi, bir borcu eda etmektir. O da sevap kazanır, ama secdedeki fenâ sırrından habersizdir. Nefs-i Mülhime basamağındaki bir sâlikin secdesi ise bir anlık huzur, bir gözyaşı, bir pişmanlık olabilir. O, İsevî hakikatin kokusunu almaya başlamıştır. İseviyet mertebesine vasıl olmuş bir arifin secdesi ise, tam bir yokluk ve Hakk ile beka bulma hâlidir. O, secdede sadece bir hareket değil, bütün bir vücûdî hakikati yaşar.

Bu yüzden Hazret, “Bir başkasının idrakiyle ruku edilmez” der. İrfan, taklitle olmaz. Mürşidin ilmini dinleyebilirsin, kitabını okuyabilirsin ama onun yaşadığı hâli ödünç alamazsın. Herkes, kendi kalbinin kabı kadar o ilahî feyizden hisse alır. Senin rükûn da, senin secden de sana aittir. O anda Hakk sana, senin istidadın ve merteben nispetinde tecellî eder. Bu, kulluğun en samimi ve en şahsî anıdır. Senin namazın, senin miracındır. Başkasının miracıyla göklere çıkılmaz.

Kulluğun Kifayeti: Peygamberî Hakikatleri Yaşatmak

Sohbetin sonundaki tespit, meselenin sadece ferdî bir kurtuluş ve yükseliş olmadığını, aynı zamanda kevnî bir vazife olduğunu ortaya koyar. Terzibaba Hazretleri, namaz kılmanın bir nevi farz-ı kifaye (bazılarının yapmasıyla diğerlerinin üzerinden sorumluluğun kalktığı farz) olduğunu söyleyerek derin bir tefekküre davet eder:

Eğer namaz kılınmamış olsa hiç kimse tarafından İbrahimiyet hakikatleri, Musevviyet, İseviyet, Muhammediyet hakikatleri faaliyet dışı kalmış olacak. O manalar kendilerinin zuhura çıkartılmaması bakımından razı olmayacaklar, âlemdeki bütün insanlardan bütün varlıklardan. Bir bakıma bu farzı kifaye gibi. İnsanların bazıları hiç olmazsa namaz kılmaları farz-ı ayin değil, farzı kifaye gibidir.

İbrahimî teslimiyet, Musevî kelâm, İsevî ruhâniyet ve Muhammedî cem gibi hakikatler, sadece geçmişte yaşanmış tarihi olaylar değildir. Onlar, Cenâb-ı Hakk’ın ilminde her an diri olan, ezelî ve ebedî manalardır. Fakat bu manaların bu şehadet âleminde, yani gördüğümüz dünyada açığa çıkabilmesi için bir “mazhar”a, bir “ayna”ya ihtiyaçları vardır. O ayna, şuurlu bir şekilde namaz kılan müminin varlığıdır.

Namazda secdeye varan ve İsevî hakikati kendi mertebesinde yaşayan sâlik, sadece kendi nefsini terbiye etmekle kalmaz. Aynı zamanda o ezelî “Mana-yı İseviyyet”in bu âlemde “faaliyet” göstermesine vesile olur. Eğer yeryüzünde hiç kimse bu şuurla namaz kılmasa, o ilahî manalar bu âlemde kendilerini gösterecek bir ayna bulamazlar ve bir bakıma “küsmüş” gibi, faaliyet dışı kalırlar. Bu yüzden, bir arifin kıldığı namaz, sadece kendisi için değil, bütün bir insanlık, hatta bütün bir kâinat içindir. O, bu ibadetiyle, âlemlerin ruhânî dengesini koruyan bir direk vazifesi görür.

İseviyet mertebesinin sülûktaki yeri ve yaşanışı budur. O, secdede ölmek ve Hakk ile dirilmektir. O, her sâlikin kendi kalbinin derinliklerinde, kendi namazının sırrında bulacağı bir feyizdir. Ve o feyzi yaşayan kul, sadece kendini kurtarmakla kalmaz, bütün bir âlemin mânevî hayatına hizmet etmiş olur.

Füsûsu'l-Hikem'de İseviyet Mertebesi

Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri’nin Füsûsu’l-Hikem adlı eserinde her bir peygamberin hakikati, bir yüzüğün üzerindeki eşsiz bir kaşa benzetilir ve her kaş bir hikmetin tecellîgâhıdır. Bu sohbetin durağı, İsevî hakikatin parladığı o özel fass, yani o özel bölümdür.

Şeyh-i Ekber, İsevî mertebeyi müstakil bir başlık altında, bütün derinliğiyle ele alır. Bu, tesadüfi bir tercih değildir. Zira İsevî hakikat, sâlikin yolculuğunda öyle bir menzili, öyle bir hâli işaret eder ki, orayı anlamadan nefs mertebelerindeki tırmanış ve ruhânî tecrübenin sırrı tam olarak kavranamaz. Füsûsu'l-Hikem, yani "Hikmetlerin Özleri", her peygamberin getirdiği şeriatın ve temsil ettiği manevî mertebenin bâtınî, yani içsel hakikatini açar. Âdemî hikmetten Muhammedî hikmete uzanan bu kutlu zincirde İsevî halka, kendine has bir parlaklığa sahiptir.

İbn Arabî Hazretleri'nin bu bölüme verdiği isim, meselenin düğümünü çözen anahtarın ta kendisidir: "Fassu Hikmetin Nefesiyyetin fî Kelimetin Îseviyyeh". Bu ifadenin anlamı şudur: "İsevî Kelime'deki Nefesî (Nefes-i Rahmânî'ye ait) Hikmetin Özü."

Bu başlık, bir irfan sohbetinin bütün bir ömre yayılacak kadar derinlikli özetidir. Burada dört temel direk üzerine kurulmuş bir manevî yapı görülür: Hikmet, Nefes, Kelime ve İseviyet. Bu dört direği anlamadan, İsevî mertebenin sırrına vâkıf olmak mümkün olmaz.

1. Kelime-i İseviyye: Hz. İsa Bir "Kelime"dir

Önce "Kelime" kavramına bakmak gerekir. Hakk'ın ilminde her bir varlık, her bir hakikat bir "kelime"dir. Cenâb-ı Hakk, "Ol!" emriyle, yani Kün kelimesiyle âlemleri zuhûra getirmiştir. Fakat buradaki "kelime" kavramı, bizim ağzımızdan çıkan seslerden ibaret değildir. Tasavvuf ıstılahında Kelime, ilahî bir mananın, bir hakikatin, varlık sahasında somut bir surete bürünmüş hâlidir. Her bir peygamber, kendi zamanında ve kendi mertebesinde Hakk'ın bir "Kelime"sidir. Onlar, ilahî isimlerin ve sıfatların en kâmil tecellî ettiği mazharlardır.

Hz. İsa'ya "Kelimetullah" (Allah'ın Kelimesi) denmesinin sırrı da burada yatar. O, babasız bir şekilde, doğrudan ilahî "Kün" emrinin bir tecellîsi olarak varlık âlemine çıkmıştır. Bu, onun varlığının doğrudan doğruya ilahî iradeye ve söze dayandığını, aradaki beşerî sebep-sonuç zincirinin bir halkasının (baba) devreden çıktığını gösterir. Bu durum, onu diğer peygamberlerden ayıran, ona özgü hikmetin kapısını açan biricik özelliğidir. O, âdeta Hakk'ın "Kün" kelimesinin ete kemiğe bürünmüş, konuşan, yürüyen, mucizeler gösteren bir ispatıdır.

2. Nefes-i Rahmânî: Varlığın Öz Suyu

Başlığın can alıcı noktası Nefesî Hikmet'tir. Bu, Rahmân'ın Nefesi'ne ait hikmet demektir. Nedir Nefes-i Rahmânî?

Şeyh-i Ekber'e göre, Hakk Teâlâ kendi kendine tecellî etmek murad ettiğinde, isimleri ve sıfatları kendi hakikatlerini görmek, eserlerini izlemek istedi. Bu ilahî isimlerin kendi potansiyellerini açığa çıkarma iştiyakı, bir tür "manevî sıkıntı" (kerb) oluşturdu. Cenâb-ı Hakk, bu sıkıntıdan bir "nefes" alıp vermekle, yani bir "rahatlama" (tenfis) ile bütün varlık âlemini zuhûra getirdi. İşte bu ilk ve en temel "nefes", bütün kâinatı dolduran, her şeyin kendisinden halk edildiği o cevherdir. Bu cevher ne boştur ne de doludur; o, bütün imkânların kendisinde gizlendiği Amâ'dır, varlığın hamurudur.

Bütün varlıklar, ağaçlar, dağlar, melekler, insanlar, senin ve benim kelimelerim, hepsi o tek Nefes-i Rahmânî'nin içindeki farklı harfler, farklı tınılardır. Bu nefes olmasaydı, ne varlık olurdu ne de varlıktan bir eser.

İsevî hikmet, tam da bu Nefes-i Rahmânî ile doğrudan ilişkilidir. Çünkü Hz. İsa'nın zuhûru, bu nefesin en saf, en doğrudan tecellîlerinden birini gösterir.

3. Ruh Üflenmesi: Nefes'in Kelime'ye Hayat Vermesi

Füsûs'taki bu bölüm, Hz. İsa'nın babasız zuhûr edişini, ilahî "Kün" emrinin ve ruh üflenmesinin (nefh) bir tezahürü olarak inceler. Bu hadise, irfan gözüyle bakıldığında, kâinatın nasıl var olduğunun küçük bir misalidir.

Kur'an-ı Kerim'de anlatıldığı üzere, Cebrail (a.s.), insan suretinde Hz. Meryem'e görünür ve ona bir çocuk müjdeler. Bu müjde, sadece bir haber değil, aynı zamanda bir "fiil"dir. Cebrail'in Hz. Meryem'e "üflemesi", hakikatte Hakk'ın ruhundan bir nefes üflemesidir. Bu üfleyiş, o ilahî "Kün" emrinin, yani Kelime'nin, Hz. Meryem'in temiz ve alıcı rahminde hayat bulmasıdır.

Burada çok ince bir sır vardır:

• Cebrail'in getirdiği nefes: Bu, ilahî emri taşıyan, Nefes-i Rahmânî'nin bir dalgasıdır. Tıpkı bir insanın konuşurken nefesini sese dönüştürmesi gibi, ilahî nefes de Cebrail aracılığıyla bir "fiil"e, bir "oluş"a dönüşmüştür.
• Hz. Meryem'in alıcılığı: Hz. Meryem'in saf, temiz ve her türlü beşerî kirden arınmış hâli, bu ilahî nefesi kabul etmeye tam bir kabiliyet hâline gelmesini sağlamıştır. O, pasif bir alıcı değil, bu ilahî tecellîye tam bir teslimiyetle ayna olan bir mazhardır.
• Hz. İsa'nın zuhûru: Bu iki kutbun, yani ilahî "nefes"in (fâil/etken) ve beşerî "kabiliyet"in (münfail/edilgen) birleşmesinden, hem ilahî hem de beşerî yönü olan bir varlık, Hz. İsa (a.s.) zuhûr etmiştir.

Şeyh-i Ekber, Hz. İsa'nın varoluşunu bu şekilde izah ederken, aslında bize bütün bir varlık mertebelerinin işleyişini anlatır. Zâtî gaybda, yani Zât'ın mutlak bilinmezliğinde gizli olan hakikatler (A'yân-ı Sâbite), Nefes-i Rahmânî ile "mümkün varlıklar" sahasına çıkar. Bu, tıpkı Hz. Meryem'in rahminde gizli olan "çocuk olma potansiyeli"nin, ilahî nefes ile "fiilî bir çocuk" hâline gelmesi gibidir.

Bu yüzden İsevî mertebe, ruhânî doğuşun, bâtınî hayatın ve manevî dirilişin sembolüdür. Sâlikin yolculuğunda da bir "İsevî an" vardır. Sâlikin kalbi, dünya sevgisinden ve nefsanî arzulardan arındığında, tıpkı Hz. Meryem'in rahmi gibi saf bir alıcı hâline gelir. İşte o zaman, bir mürşid-i kâmilin nefesi veya doğrudan bir ilahî ilham, o kalbe "üflenir". Bu nefes, sâlikin ölü kalbini diriltir, ona yeni bir şuur, yeni bir anlayış, yani ruhânî bir hayat bahşeder. Bu, sâlikin kendi içinde yaşadığı "ölüleri diriltme" mucizesidir. Artık o, cesetle değil, ruh ile yaşayan bir "diri" olmuştur.

İbn Arabî Hazretleri'nin bu fassta İsevî hikmeti, Nefes-i Rahmânî'ye bağlaması, bu mertebenin sadece tarihsel bir olayı değil, her an ve her sâlik için geçerli olan kevnî ve vücûdî bir hakikati anlattığını gösterir. Varlık, her an Rahmân'ın nefesiyle yeniden zuhûra gelmektedir. Ve bu nefesin en saf, en ruhânî tecellîlerinden birinin sırrı, İsevî Kelime'de gizlidir. Bu sırra vâkıf olan sâlik, kendi varlığının da o ezelî "Kün" emrinin ve tükenmez Nefes-i Rahmânî'nin bir tecellîsi olduğunu idrak eder. Bu idrak, onu hem kendi beşeriyetine hem de o beşeriyetin ardındaki ilahî ruha şahit kılar ki, bu da İsevî mertebenin en temel tecrübelerinden biridir. Bu tecrübe, "zıtların birliği" veya Cem makamı dediğimiz o yüce makamın kapılarını aralayacaktır.

Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği

Şeyh-i Ekber’in Füsûsu’l-Hikem’inde İsevî fasla “Kelime-i İseviyye’deki Nefes-i Rahmânî Hikmeti” adını vererek sırrın kapısını araladığı görülmüştü. Şimdi o kapıdan daha derine inilebilir. Zira İsevî mertebe, zıtların bir araya geldiği, aklın sınırlarının zorlandığı, ancak kalbin tasdik ile huzur bulduğu bir Cem makamı’dır. Bu makam, hakikat ilminin en girift, en latif derslerinden birini önümüze koyar.

İsevî hakikat, özü itibariyle, ilâhî olan ile beşerî olanın, yani lâhûtî ile nâsûtî olanın tek bir vücutta nasıl zuhûr ettiğinin en parlak misalidir. Zâhir ehli, bu birleşmeyi ya inkâr eder ya da birini diğerine feda eder. Biri der ki, “O sadece bir insandı”; diğeri der ki, “O ilâhın kendisiydi”. İrfan yolu ise bu iki ucun ortasında değil, ikisini de kuşatan bir yükseklikte seyreder. İbn Arabî Hazretleri’nin hikmet pınarından akan ders de budur: İsevî tecellî, zıtların savaş alanı değil, barış içinde bir arada bulunduğu bir tecelligâhtır.

Hz. İsa’nın varlığı, bir yönüyle annesi Hz. Meryem’e aittir. O, beşerî bir anneden doğmuş, yemiş, içmiş, uyumuş, fânî bir bedene sahip olmuştur. Bu onun nâsûtî, yani insanlık yönüdür. Bu yönüyle o, Cenâb-ı Hakk’ın “kul” isminin bir tecellîsidir. Fakat diğer bir yönüyle o, babasız halk edilmiştir. Varlığı, doğrudan doğruya ilâhî “Kün!” (Ol!) emrinin ve Cebrail (a.s.) vasıtasıyla üflenen ilâhî ruhun bir eseridir. Bu da onun lâhûtî, yani ilâhî kaynaklı ruhânî yönüdür. Şeyh-i Ekber, bu durumu izah ederken, Hz. İsa’nın hem annesinden (beşerî) hem de Rabbinden (ilâhî) miras aldığını söyler. O, bu iki nispetin birleştiği bir berzah, yani iki denizi birleştiren ama birbirine karıştırmayan bir kavuşma noktasıdır.

Bu, sâlik için şu anlama gelir: Hakikat yolcusu, kendi varlığında bu iki yönü birleştirebilen kişidir. Bizler de bir yanımızla topraktan halk edilmiş, fânî, aciz bir bedene sahibiz. Bu bizim nâsûtî yönümüzdür. Ama diğer yanımızla, bize de ilâhî ruhtan üflenmiştir. Bu da bizim lâhûtî yanımız, Rabbimize bakan yüzümüzdür. Yolculuk, bu toprak bedeni ruhun emrine, nâsûtu lâhûtun terbiyesine vermektir. İsevî mertebeye ulaşan sâlik, bedeninin esiri olmaktan çıkar, ruhunun efendisi olur. Tıpkı Hz. İsa’nın çamurdan kuş yapıp ona üfleyerek can vermesi gibi, sâlik de kendi çamur tabiatına, yani nefsine, ruhunun nefesini üfleyerek onu canlandırır, onu ulvî bir yöne doğru uçurur. İseviyet, sâlikin kendi varlığındaki bu iki kutbu barıştırması, birini diğeri uğruna yok saymaması, aksine her ikisini de yerli yerince bilip Hakk’a hizmetkâr kılmasıdır.

Bu zıtların birliği meselesi, tasavvufun en temel usûllerinden biri olan tenzih-teşbih dengesine getirir. İsevî mertebe, bu dengenin en hassas şekilde kurulduğu yerlerden biridir.

Tenzih, Cenâb-ı Hakk’ı her türlü noksanlıktan, yaratılmışlara benzemekten uzak tutmak, O’nun mutlak yüceliğini ve benzersizliğini ikrar etmektir. “O’nun benzeri hiçbir şey yoktur” (Şûrâ, 11) ayeti, tenzihin temelidir. Teşbih ise, Cenâb-ı Hakk’ın isim ve sıfatlarının kâinattaki tecellîlerini görmek, O’nun “gören”, “işiten” olduğunu bilerek âlemdeki her zerrede O’nun bir eserini, bir işaretini müşahede etmektir. “Nereye dönerseniz Allah’ın yüzü oradadır” (Bakara, 115) ayeti de teşbihin kapısını aralar.

Sadece tenzihte kalmak, Hakk’ı âlemden o kadar uzaklaştırır ki, O’nu ulaşılamaz, ilgisiz bir varlık gibi görme tehlikesi doğurur; bu da bir tür ta’til, yani O’nu işlevsiz bırakmaktır. Sadece teşbihte kalmak ise, Hakk’ı yaratılmışlarla o kadar özdeşleştirir ki, her gördüğünü Hakk sanma, yani şirke düşme tehlikesi taşır.

Hz. İsa’nın durumu, bu iki bakışın da tek başına yetersiz kaldığı bir Muhammedî mîzan noktasıdır. O’na sadece beşerî yönüyle bakıp “sadece bir insandı” diyenler, tenzih adına O’nun ruhânî hakikatini, yani teşbih yönünü göz ardı ettiler. O’na sadece ilâhî yönüyle bakıp “ilâhın oğlu” veya “ilâh” diyenler ise, teşbih adına O’nun kulluk ve beşeriyet hakikatini, yani tenzih ilkesini ihlal ettiler.

İrfan ehli, Şeyh-i Ekber’in Füsûs’ta gösterdiği yoldan giderek şöyle der: Hz. İsa, Hakk’ın bir kelimesidir, ama Hakk’ın Zât’ı değildir. O, ilâhî ruhun bir tecellîsidir, ama ruhun kendisi değildir. O, Hakk’ın kudretinin bir mazharıdır, ama kudretin kaynağı değildir. Böylece hem beşeriyetini (kulluğunu) ispat ederek tenzihi, hem de bu beşeriyet içinde zuhûr eden olağanüstü ruhânî hali (kelimetullah oluşunu) kabul ederek teşbihi yerli yerine koyar. Bu, iki kanatla uçmaktır. Sâlikin kalbi, İsevî mertebenin sırrına erdiğinde, bir yandan Hakk’ın her türlü tasavvurun ötesinde olduğunu bilir (tenzih), bir yandan da kendi kalbinde, zihninde, hatta bedeninde O’nun tecellîlerini müşahede eder (teşbih). Bu makam, “O hem Evvel’dir hem Âhir, hem Zâhir’dir hem Bâtın” hakikatinin sâlikin kalbinde yaşanır hale gelmesidir.

Bu mertebenin en çarpıcı sembollerinden biri de Hz. İsa’nın “ölüleri diriltmesi” mucizesidir. Füsûs’un ruhuyla bu hadiseye bakıldığında, zâhirdeki cesetlerin canlanmasından çok daha derin bir manayla karşılaşılır.

Hakikat ilminde “ölüm” gaflettir. Ölüm, Hakk’ı bilmemek, O’ndan habersiz yaşamaktır. Kalbin dünya sevgisiyle, nefsânî arzularla katılaşması, manevî hayat pınarından mahrum kalmasıdır. Böyle bir kalp, atsa bile, “ölü” bir kalptir. Bu manada etrafımız, yaşayan ölülerle doludur.

Hayat ise marifettir; yani Hakk’ı bilmek ve tanımaktır. Hayat, zikirdir. Hayat, ilâhî ilimle aydınlanmış bir kalbe sahip olmaktır.

Bu noktada Hz. İsa’nın nefesi, sıradan bir nefes değildir. O, kendisine hayat veren Nefes-i Rahmânî’nin bir yansıması olarak, ilâhî ilim ve marifet taşıyan bir nefestir. O’nun bir “ölü”yü diriltmesi, hakikat dilinde, gafletle ölmüş bir kalbe marifet ilmini üfleyerek onu yeniden manevî hayata döndürmesidir. İsevî-meşreb bir mürşid-i kâmilin sohbeti de böyledir. Onun sözleri, kelimeleri, hatta sükûtu bile, müridin ölü kalbine yönelmiş bir “İsevî nefes” gibidir. O sohbeti dinleyen, o mecliste bulunan bir sâlikin kalbinde bir anda bir aydınlanma olur, yıllardır anlamadığı bir hakikat ona açılır, katı kalbi yumuşar, gözlerinden yaşlar boşanır. İşte o an, sâlikin ölü kalbi dirilmiştir.

Şeyh-i Ekber’in işaret ettiği sır şudur: Hz. İsa’ya verilen bu “diriltme” gücü, O’nun zâtından kaynaklanan bir güç değildir. Bu, Hakk’ın “Muhyî” (Hayat Veren) isminin, İsevî mertebedeki tecellîsidir. Hz. İsa, bu ismin mazharı, yani aynası olmuştur. Güç ve kudret, tamamen Hakk’a aittir. O, sadece bir vesiledir. Bu edebi anlayan sâlik, manevî bir hali yaşadığında veya başkasının hidayetine vesile olduğunda asla kibre kapılmaz. Bilir ki, kendisi sadece bir borudur; içinden akan hayat suyu ise Hakk’ın lütfudur. Kendi nefsini aradan çeker, “Ben yaptım” demez, “Hakk eyledi” der.

Füsûs’un ışığında İseviyet'in, lâhût ile nâsûtun, tenzih ile teşbihin, ölüm ile hayatın sırlarının iç içe geçtiği bir hikmetler okyanusu olduğu görülür. Bu mertebeye erişen sâlik, kendi varlığında bu zıtlıkları birleştirir, dengeler ve aşar. Toprak bedeniyle yerde gezerken, ruhuyla göklerde seyreder. Beşeriyetiyle kulluk ederken, ruhâniyetiyle Hakk’ın tecellîlerine ayna olur. Ve en nihayetinde, aldığı ilâhî nefesi, etrafındaki ölü kalplere üfleyerek, onları da ebedî hayata davet eden bir rahmet vesilesi olur.

Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle İseviyet Mertebesi

Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri'nin engin irfan deryası olan Mesnevî-i Şerîf'ine daldığımızda, peygamberlerin kıssalarını yalnızca birer tarihî hadise olarak değil, her biri birer manevî mertebeye, birer nefs hâline işaret eden canlı temsiller olarak okuruz. Her peygamber, Vücûd-u Mutlak'ın bir isminin mazharı, bir sıfatının tecellîsi olarak insanlık âlemine zuhûr etmiştir. Onların hayatları, sâlikin kendi iç âleminde kat edeceği menzillerin, aşacağı yokuşların ve ereceği sırların birer haritası gibidir.

Bu kutlu haritada, Hazret-i İsa Aleyhisselâm'ın temsil ettiği menzil, yani İseviyet Mertebesi, apayrı bir nurla parlar. Mevlânâ Hazretleri, bu mertebenin sırlarını, doğrudan hikmet beyanlariyle değil, gönle işleyen hikâyelerle, ruhu besleyen temsillerle, akla değil cana seslenen bir üslupla önümüze serer. O, İsevî hakikati, Meryem'in sükûtunda, Rûh'un nefesinde, ölüleri dirilten sözün kudretinde ve ten kafesini aşıp göklere yükselen bir ruhânîliğin özünde anlatır. Mesnevî'nin dilinde İseviyet, bir inanç meselesi olmaktan çıkar, sâlikin kendi varlığında tecrübe etmesi gereken bir "hâl" olur.

Meryem'in Sükûtu ve Rûhun Nefesi: İsevî Doğuşun Sırrı

Mesnevî'de İsevî hakikatin kapısı, Hazret-i Meryem'in sırrıyla aralanır. Meryem, sadece bir anne değil, arınmışlığın, teslimiyetin ve ilâhî tecellîyi kabule hazır hâle gelmiş bir gönlün timsalidir. O, beşerî olandan yüz çevirip Rabb'ine yönelmiş, halktan uzaklaşarak halvete çekilmiş, böylece kendi varlığını ilâhî iradenin tecellî edeceği pâk bir ayna kılmıştır. Sâlik için Meryem'in bu hâli, manevî yolculuğun ilk ve en mühim adımıdır: [nefs](/wiki/nefs)in gürültüsünden, dünyanın aldatıcı çağrılarından soyutlanıp kendi iç Kâbe'sine yönelmek.

Mevlânâ, bu hâli, yani Meryem'in varlığını, ilâhî bir "kelime"yi taşıyacak bir "zarf" olarak resmeder. Bu zarfın en belirgin vasfı, boş ve temiz olmasıdır. Kendi iddialarından, beşerî arzu ve kaygılarından arınmış bir gönül, ancak o zaman ilâhî nefesi kabul edebilir. Cebrail'in gelişi ve Meryem'in yakasına bir nefes üflemesi, bu manevî hakikatin misal âlemindeki bir yansımasıdır. O nefes, herhangi bir nefes değildir; o, Hakk'ın "Kün!" (Ol!) emrinin sırrını taşıyan, varlığı yokluktan değil, manadan maddeye çıkaran Nefes-i Rahmânî'dir.

İsevî doğuşun sırrı buradadır: Bu doğum, kan ve etin değil, mana ve ruhun doğumudur. Babasız olması, onun soyunun beşerî sebeplere, madde âleminin zincirine değil, doğrudan doğruya ilâhî "Emir Âlemi"ne dayandığını gösterir. Sâlikin yolculuğunda da bir "İsevî doğum" anı vardır. Bu, onun artık sadece anasından babasından doğan fânî bir varlık olmadığını, hakikatin rahmine düşen bir irfan tohumuyla yeniden, bu kez manen doğduğunu idrak ettiği andır. Mürşidinin bir sohbeti, bir nazarı veya bir kelimesi, onun Meryem misâl arınmış gönlüne üflenen bir "nefes" olur ve içinde yeni bir "ben", yani "Hakk ile olan ben" doğmaya başlar. Bu, ten elbisesinin içindeki ruhun uyanışıdır. Mevlânâ'nın diliyle söyleyecek olursak, sâlik, kendi Meryem'inin kim olduğunu ve ona üflenecek nefesin hangi yönden geleceğini bilmek ve o ana hazır olmakla yükümlüdür. Bu hazırlık, sükût, teslimiyet ve tam bir arınmışlıkla mümkündür.

Ten Kafesinden Göklere Yükselen Ruh: Nefsin Ölümü, Kalbin Dirilişi

Hazret-i Mevlânâ, İsevî mertebenin bir diğer veçhesini, yani nefsin esaretinden kurtulup ruhânî bir hayata yükselmeyi, sık sık Hazret-i İsa ile onun eşeği arasındaki ilişkiyi anlatan temsillerle dile getirir. Bu hikâyelerde İsa, daima göklere, yani ulvî âlemlere, manaya ve hakikate yönelmiş olan ruh'u temsil eder. Eşek ise, daima toprağa, arpa ve samana, yani bedensel arzulara, dünyevî zevklere ve nefsânî isteklere meyleden [nefs](/wiki/nefs)in ve bedenin sembolüdür.

Mesnevî'deki meşhur hikâyede, İsa eşeğini bir yere bağlar ve kendisi ibadete çekilir. Döndüğünde ise ahmak birinin eşeği alıp götürdüğünü görür. Bu kıssa, zâhirde basit bir olay gibi görünse de, bâtınında derin bir öğreti barındırır. Sâlikin ruhu (İsa'sı) Hakk'a yönelmek, manevî bir zevke dalmak istediğinde, nefsi (eşeği) onu sürekli olarak dünyanın geçici lezzetlerine çeker. Eğer sâlik, nefsini terbiye etmez, onu başıboş bırakırsa, "ahmak" biri, yani şeytan veya dünyevî bir meşgale gelip o nefsi çalar ve sâliki yolundan alıkoyar.

İsevî mertebeye yükselmek, işte bu eşeğin, yani nefsin hâkimiyetinden kurtulmaktır. Bu, nefsi öldürmek değil, onu terbiye edip ruhun hizmetine vermektir. İsa'nın göğe yükselmesi, bedeniyle birlikte ruhânîleşerek bu âlemden çekilmesi, sâlikin yolculuğunda bir hedeftir. Bu fiziksel bir yükseliş değil, manevî bir urûcdur. Sâlik, bedenin ve nefsin isteklerini birer bineğe dönüştürüp ruhunun kanatları altına aldığı zaman, o da kendi mertebesinde "göğe yükselir". Artık o, yerin çekim kuvvetine, yani dünyanın ve nefsinin câzibesine tâbi değildir. Onun yönü, daima yukarı, yani Hakk'a doğrudur.

Bu mertebe, tasavvuf yolundaki Nefs-i Mülhime ile Nefs-i Mutmeinne arasındaki geçişi de temsil eder. Mülhime'de ruh ile nefs arasında çetin bir savaş vardır; sâlik bir ruhuna uyar, bir nefsine. İsevî mertebenin nuru parladığında ise, ruh galip gelir. Nefs, artık kötü bir fısıltı kaynağı değil, ruhun emrine girmiş, itminan bulmaya yüz tutmuş bir hizmetkârdır. Mevlânâ'nın İsa ve eşeği temsili, sâlike her an şu soruyu sordurur: "Şu an kimin peşindesin? Seni yöneten içindeki İsa mı, yoksa arpa tarlasını gözleyen eşek mi?" Bu sorunun cevabı, kişinin manevî makamını da ele verir.

Ölüleri Dirilten Nefes: Mürşid-i Kâmil'in İsevî Varisliği

Mevlânâ Hazretleri için Hazret-i İsa'nın en çarpıcı mucizesi, şüphesiz ölüleri diriltmesidir. Ancak o, bu mucizeyi sadece geçmişte kalmış bir harika olarak görmez. Bunu, her devirde yaşayan bir manevî kanuna, bir sünnetullaha dönüştürür. Mesnevî'ye göre asıl ölü, toprağa girmiş beden değil, gaflet toprağına gömülmüş, Hakk'tan habersiz, manevî duyguları körelmiş kalptir. Asıl körlük, gözün görmemesi değil, kalp gözünün hakikate karşı kapalı olmasıdır.

Bu durumda, "ölüleri diriltmek" ne anlama gelir? Bu, ilâhî ilimden ve aşktan mahrum, dünya sevgisiyle katılaşmış, nefsânî arzularla çürümüş kalplere yeniden hayat vermektir. Bu diriltici nefes kime aittir? Bu noktada Mevlânâ, İsevî hakikatin bir başka boyutunu, [Mürşid-i Kâmil](/wiki/mursid-i-kamil)in vazifesini açıklar. Ona göre, zamanın İnsân-ı Kâmil'i, Hazret-i Muhammed'in (s.a.v) vârisi olduğu gibi, aynı zamanda İsevî nefesin de taşıyıcısıdır. O, Allah'ın izniyle, ölü kalplere hayat üfleyen zattır.

Mürşidin sohbeti, nazarı, sözü, o "diriltici nefes"tir. Nasıl ki Hazret-i İsa'nın nefesi çamurdan kuşa can verip onu uçurduysa, Kâmil Mürşid'in sözü de sâlikin çamur gibi olan nefsine dokunur, ona ruh üfler ve onu mâsivâ zindanından hakikat semalarına doğru kanatlandırır. Sâlik, mürşidinin huzuruna manen bir "ölü" olarak gelir; kendi aklının, bilgisinin ve benliğinin tabutu içinde. Mürşidin "Kum bi-iznillâh!" ("Allah'ın izniyle kalk!") diyen İsevî nefesi, yani sohbeti ve terbiyesi, sâlikin o benlik tabutundan çıkıp yeni bir hayata, [irfan](/wiki/irfan) hayatına başlamasını sağlar.

Bu yüzden Mevlânâ, aklıyla ve kitap bilgisiyle övünen, fakat bir mürşidin terbiyesinden geçmemiş ham kişiyi, İsa'nın nefesinden kaçan, dirilmekten korkan ölüye benzetir. Çünkü bu tür bir diriliş, eski "ben"in ölümünü gerektirir. Akıl, kendi saltanatının yıkılmasından korkar. Nefs, alışkanlıklarının ve konforunun bozulmasından çekinir. İsevî nefese, yani mürşidin terbiyesine teslim olmak, bu eski kimliği feda etmeyi göze almaktır. Ancak bu fedakârlığı yapanlar, gerçek ve sonsuz hayata kavuşurlar.

Netice olarak, Mesnevî'nin penceresinden bakıldığında İseviyet Mertebesi; Meryem gibi bir arılıkla ilâhî tecellîyi kabullenmek, nefsin eşeğini ruhun İsa'sına râm etmek ve en sonunda bir Kâmil Mürşid'in nefesiyle kendi ölü kalbini diriltip Hakk ile diri olmaktır. Bu, tarihte kalmış bir hikâye değil, her an, her sâlikin iç dünyasında yeniden yaşanan, canlı ve dinamik bir manevî yolculuktur.

Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme

Kavramlar Ağında İseviyet Mertebesi

Hakikatler tek başına durmaz. Bir tesbihin taneleri gibi, bir nurani ip ile birbirine bağlıdır. İseviyet mertebesini anlamak da onun komşusu olan diğer hakikatleri bilmekle, o bağları görmekle mümkündür.

Bu mertebenin kapı komşularından biri Mu'cize'dir. Zâhirde kalanlar mu'cizeyi, tabiat kanunlarının bir anlığına delinmesi sanır. Hâlbuki hakikatte mu'cize, Hakk’ın kudret sıfatının, bir nebi veya resûlün temiz ve cilalanmış kalbinden âleme yansımasıdır. Hz. İsa’nın ölüleri diriltmesi, körün gözünü açması, en bilinen mu’cizeleridir. Lâkin İsevî mertebeye erişen sâlik için asıl mu’cize, kendi ölü kalbinin İlm-i Ledün ile dirilmesi, basiret gözünün açılıp eşyanın hakikatini görmesidir. İsevî sırra mazhar olmuş bir İnsan-ı Kâmil’in sohbeti de bir mu’cizedir; çünkü o sohbet, gafletle ölmüş kalplere hayat üfler. Mu'cize, o mertebenin bir ispatı değil, o mertebede bulunmanın fıtrî bir neticesi, bir meyvesidir. Kudret, o mertebede bu şekilde zuhûr eder.

Bir diğer komşusu ise Hikmet'tir. Her nebi, kendi zamanına, kendi kavmine ve kendi mertebesine uygun bir hikmetle gönderilmiştir. Cenâb-ı Hakk, Füsûsu’l-Hikem’de bu sırrı açar. Her bir peygamberin kalbine bir "fass" yani bir hikmet mührü vurulmuştur. İsevî hikmet, "Kelime"nin ve "Ruh"un hikmetidir. Hakk’ın "Kün!" (Ol!) kelâmının, bir beşerî aracı olmaksızın, doğrudan doğruya bir rahimde nasıl tecessüm ettiği, yani ete kemiğe büründüğünün hikmetidir. Bu, Nefes-i Rahmânî'nin, yani Hakk'ın varlıkları zuhûra getiren sevgi ve rahmet nefesinin, en saf, en dolaysız tecellîlerinden biridir. İseviyet mertebesi, sâlikin bu "Kelime"nin ve "Ruh"un sırrına kendi vücûdunda ve âlemde şahit olmaya başladığı bir irfan durağıdır. Artık o, her şeyin ardındaki "Ol" emrini işitir, her zerredeki ilâhî nefesi hisseder.

Bu hikmetin en derinlemesine şerh edildiği, anahtarının verildiği kaynak ise Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Fusûsu'l-Hikem adlı eseridir. Bu kitap, peygamberlerin getirdiği hikmetlerin bâtınî, irfanî yorumudur. İseviyet bahsi, "Fass-ı İsevî"de, yani İsa'ya mahsus hikmet mührünün açıldığı bölümde ele alınır. Şeyh-i Ekber, bu bölümde meseleyi bir tarihî kıssadan çıkarıp, ezelî ve ebedî bir vücûdî hakikat mertebesine taşır. Hz. İsa'nın babasız zuhûrunu, ilâhî ruhun beşerî sûrete üflenmesini, lâhûtî (ilahî) ve nâsûtî (beşerî) mertebelerin nasıl bir araya geldiğini anlatır. Bu yüzden, İseviyet mertebesinin ilmî ve nazarî temelini, onun vücût mertebeleri içindeki yerini anlamak isteyen her sâlikin yolu, eninde sonunda Füsûs'un bu bahçesinden geçer. Orası, bu mertebenin hem ilminin hem de hikmetinin talim edildiği bir mekteptir.

Kütüphanedeki Kaynaklar

Terzibaba İrfan Mektebi kütüphanemizin üç temel direği olan Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbetleri, Şeyh-i Ekber'in Füsûs'u ve Mevlânâ Hazretleri'nin Mesnevî'si, İseviyet mertebesini üç farklı aynadan bize yansıtır. Her bir ayna, aynı hakikatin farklı bir yüzünü gösterir ve üçü bir araya geldiğinde sâlikin kalbinde tam bir resim zuhûr eder.

Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbetlerinde İseviyet, sâlikin bizzat kendi manevî yolculuğunda yaşadığı, tecrübe ettiği bir hâl ve makam olarak ortaya çıkar. Terzibaba, zâhirî kıssaların ve tarihî tartışmaların uzağında durur. O, "İncil nedir?" sorusuna, "Hz. İsa'ya fiziken inmiş bir kitaptan öte, Kur'an'ın içinde saklı olan, Hz. İsa ve Hz. Meryem'e dair ayetlerin toplamından oluşan bâtınî bir hakikattir," diyerek cevap verir. Bu, İsevî hakikatin kaynağını doğrudan doğruya Furkan-ı Hakîm'in içine yerleştirir. Terzibaba'nın usûlünde bu mertebe, nazarî bir bilgi olmaktan çıkar, namazın rükünlerinde, sâlikin her anında yaşadığı bir tecrübeye dönüşür. Museviyet mertebesi nasıl rükûda tecrübe ediliyorsa, İseviyet de kendi makamında, sâlikin hâlinde öylece yaşanır. Onun sohbetleri, bu yüce hakikati sokağa, eve, seccadeye indiren, onu yaşanır kılan birer rahmet pınarıdır.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri ise Füsûsu'l-Hikem'de meseleyi en yüksek zirvesine, Vücûd mertebelerinin en saf noktasına taşır. Onun için Hz. İsa, tarihsel bir şahsiyet olmanın ötesinde, ilâhî bir prensibin, bir hakikatin tam mazharıdır. Fass-ı İsevî'de, Hz. İsa'nın zuhûru, Ahadiyet'ten Vâhidiyyet'e, oradan da şehâdet âlemine inişin en özel misallerinden biri olarak incelenir. Babasız doğumu, Cebrail'in Meryem'e bir beşer suretinde görünmesi ve ona "Ruh"u üflemesi, Şeyh-i Ekber'in dilinde tenzih-teşbih dengesi'nin mükemmel bir anlatımına dönüşür. Hakk, hem her şeyden münezzehtir (tenzih), hem de yarattığı her surette tecellî eder (teşbih). Hz. İsa, bu iki hakikatin birleştiği, lâhût ile nâsûtun kucaklaştığı bir Cem makamı'dır. Füsûs, İseviyetin "neden" ve "nasıl"ını, onun varlık ağacındaki köklerini ve dallarını gösteren bir harita gibidir.

Mevlânâ Celâleddin Rûmî Hazretleri ise Mesnevî-i Şerîf'te bu hakikati aşkın ve sevginin diliyle, gönlün diliyle anlatır. Mesnevî, Füsûs'un hikemî dilini bir aşk destanına çevirir. Hz. İsa, nefsin esaretinden, yani "beden eşeği"nden kurtulup ruhun kanatlarıyla göklere yükselen ârifin sembolüdür. Hz. Meryem, her türlü beşerî kirden arınmış, Hakk'ın ilhamını ve tecellîsini kabul etmeye hazır sâlikin pâk kalbini temsil eder. Hz. İsa'nın ölüleri diriltme mu'cizesi, Mevlânâ'nın dilinde, kâmil bir mürşidin, manen ölmüş bir müridin kalbine nazar edip onu aşk ile, irfan ile diriltmesinin en güzel misali olur. Mesnevî, İseviyet mertebesini bir kıssa gibi anlatır ama her kıssanın içinde sâlike "Senin Meryem'in nerede? Senin İsa'n ne zaman doğacak?" diye sorar. Böylece yüksek hakikatleri, yaşanabilir bir sevda yolculuğuna dönüştürür.

Değerlendirme

Bu üç büyük mürşidin rehberliğinde, İseviyet mertebesinin sadece geçmişte yaşamış bir peygamberin hikâyesi olmadığı görülür. O, sâlikin yolculuğunda tırmanması gereken bir dağ, yaşaması gereken bir hâl, erişmesi gereken bir makamdır. Bu makamın özü, zıtların birliğinde, yani Cem makamı'nda gizlidir: ruh ile bedenin, ilâhî olanla beşerî olanın, tenzih ile teşbihin sâlikin varlığında bir olmasıdır. Bu mertebeye giden yol, zâhirî okumaların ve tarihî anlatıların ötesine geçip, bâtınî mânâyı arayan bir tevil ve tefekkür çabası gerektirir. Nihayetinde İsevî sır, kâmil bir mürşidin nefesiyle ölü kalbin dirilmesi, sâlikin kendi içindeki Meryem'den kendi manevî İsa'sını doğurmasıdır. Bu yolculuk, ilimden ziyade hâl, sözden ziyade tecrübe ile kat edilir.