Kabz
Gönül ehli, insanın hâlinin bir kararda durmadığını bilir. Kâh içi içine sığmaz bir genişlik, bir ferahlık duyar; kâh göğsü daralır, sanki dünya başına yıkılır. Bu ruh dalgalanmaları, dervişin yol haritasıdır. Tasavvuf lisanında bu daralma hâline [kabz](/wiki/kabz), genişleme hâline ise [bast](/wiki/bast) denir. Bunlar, psikolojik gelgitler olmanın çok ötesinde, Hakk’ın kulunun kalbindeki tecellîleridir. Kabz, bir ceza veya gözden düşmüşlük değildir; bast da her zaman bir ödül sayılmaz. İkisi de aynı elin, aynı iradenin parmaklarıdır; biri sıkar, biri açar. Terzibaba İrfan Mektebi’nde bu iki hâl, yolcunun seyrindeki iki kanat gibi görülür. Biri olmadan diğeriyle uçulmaz. Kabz, sâliki acziyetini idrak ettirerek teslimiyete çeken bir rahmet kamçısıdır; bast ise şükrü ve istiğnâdan sakınmayı öğreten bir lütuf meltemidir.
Kavramın Aslı ve Istılah Mânâsı
Kabz, Arapça’da “tutmak, avuçlamak, sıkmak, daraltmak” gibi mânâlara gelir. Cenâb-ı Hakk’ın el-Kâbıd (daraltan, sıkan) ve el-Bâsıt (açan, genişleten) isimlerinin birer tecellîsidir. Mü’minin kalbi, bu iki ismin tecellîgâhıdır. Nasıl ki âlemde gece ve gündüz, kış ve yaz birbirini takip eder, insanın iç âleminde de kabz ve bast hâlleri birbirini izler. Bu, ilâhî bir nizamdır; varlığın dokusuna işlenmiş bir ritimdir. Bu ritmi anlamak, yolun en temel derslerinden biridir.
Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri, Zümer Sûresi tefsirinde bu ilâhî ritmi, gece ve gündüzün birbirine sarılması üzerinden açıklar:
" Yukevvirul leyl ale'n nehâri ve yukevvirun nehâre alâl leyli " ( Geceyi gündüzün üzerine sarıyor, gündüzü de gecenin üzerine sarıyor ): "Yukevviru" kelimesi "k-v-r" kökünden türemiş olup, "örter, sarar, çevirir" anlamındadır. Arapça'da yaygın olarak başa sarık sarmayı ifade etmek için kullanılan bir fiildir. (...) "Gece" bâtını, vahdeti, fenâ fillâh'ı, celâli ve zulmeti; "gündüz" ise zâhiri, kesreti, bakâ billâh'ı, cemâli ve nûru sembolize eder. Enfüsî yönden bakıldığında ise, gece kabz ve nefsâniyet hâline, gündüz ise bast ve rûhâniyet hâline işâret eder. Âlemde olduğu gibi insânda da bu zıt hâller birbirini kovalar. Her hâl geçicidir ve zıttına dönecektir. Bunu bilen kimse, ne kabz'da ümitsiz olur ne bast'da gâfil olur.
Gece, yani [kabz](/wiki/kabz) hâli, [celâl](/wiki/celal) tecellîsidir ve [bâtın](/wiki/batin) ile, yani iç dünya ile ilgilidir. Gündüz, yani [bast](/wiki/bast) hâli ise [cemâl](/wiki/cemal) tecellîsidir ve [zâhir](/wiki/zahir) ile, yani dış dünya ile ilgilidir. Âfâkta, yani dış dünyada gece ve gündüz nasıl birbirini izliyorsa, enfüste, yani iç dünyamızda da bu iki hâl birbirini izler. Bu döngünün farkında olan arif, kabz geldiğinde ümitsizliğe düşmez. Bast geldiğinde ise rehavete kapılmaz, gaflete düşmekten sakınır. Bilir ki her hâl geçicidir ve zıddına dönecektir.
İnsanın bu iki hâl karşısındaki hamlığı ve olgunluğu, günlük hayatındaki tavırlarında ortaya çıkar. Çoğu insan, başına bir sıkıntı gelince, yani kabz hâline düşünce Rabbini hatırlar. Genişliğe, nimete kavuşunca da unutuverir. Kur’ân-ı Kerîm, bu beşerî zaafı resmeder:
" Ve izâ messel insâne durrun deâ rabbehu munîben ileyhi " ( İnsânın başına bir sıkıntı gelince, Rabbine yönelerek O'na yalvarır ): Beşinci âyetin yorumunda gece ve gündüz sembolizmiyle açıklanan kabz ve bast hâlleri, burada insânın sıkıntı ve nîmet karşısındaki tavrı olarak somutlaşmaktadır. "Durr" kelimesi "zarar, sıkıntı, darlık" anlamına gelir ve tasavvufta "kabz" hâline tekâbül eder. Sıkıntı ve darlık zamanlarında nefs, aczini, fakrını ve Rabbine olan ihtiyâcını geçici de olsa idrâk ederek O'na yönelir ve duâ eder.
Kabz hâlinin ilk ve en temel hikmeti, [nefs](/wiki/nefs) perdesini inceltmektir. Bollukta, genişlikte, bast hâlindeyken insan kendini bir şey zanneder, gücüne, aklına, servetine güvenir. Ama "durr", yani bir sıkıntı, bir darlık gelip çatınca, bütün o sahte dayanaklar yıkılır. İnsan, ne kadar aciz ve muhtaç olduğunu anlar ve o an, samimiyetle Rabbine döner. Ayette "Allah'a yalvarır" değil, "Rabbine yalvarır" denilmesi, sıkıntı anının kulun kendisini terbiye eden özel isme, yani Rabb-i Hâss’ına en yakın olduğu anı göstermesi bakımından önemlidir. Kabz, bu yönüyle bir buluşma vesilesidir.
Fakat bu yönelişin samimiyeti, sıkıntı kalktıktan sonra belli olur. Genişlik ve ferahlık, yani bast hâli geldiğinde kulun tavrı, onun yolun neresinde olduğunu gösterir:
" Summe izâ havvelehu ni'meten minhu nesiye mâ kâne yed'û ileyhi min kablu " ( Sonra, katından ona bir nîmet verdiğinde, daha önce O'na yalvarmış olduğunu unutur ): "Durr" kelimesinin zıttı olan "nîmet", "bolluk, genişlik, ikrâm" demek olup "bast" hâlini ifâde eder. Rabbi kuluna "minhu" (katından, kendinden) bir nîmet verip de sıkıntısını giderdiğinde, ya'nî onu kabz hâlinden bast hâline geçirdiğinde, kul verilen nîmeti kendi beşerî gayretine nisbet eder yâhut zâhirî birtakım sebeplere bağlar. (...) "Nesiye" (unuttu) kelimesi "nisyân" kökündendir. Bir görüşe göre "insân" ismi de aynı kökten türemiş olup "unutan varlık" demektir.
İnsanın en büyük imtihanı nisyân, yani unutkanlıktır. Aslını, acziyetini, Rabbine olan mutlak ihtiyacını unutur. [Seyr-i sülûk](/wiki/seyr-i-suluk) denen yolculuk, bu unutkanlığa karşı bir zikir, bir hatırlama mücadelesidir. Kabz hâli, bu mücadelede sâlikin en büyük yardımcılarındandır. Çünkü o, unutan insana acziyetini yeniden hatırlatır. Terzibaba Hazretleri’nin bir müridine yazdığı mektuptaki şu cümle, bu sırrı özetler:
İşte içinde bulunduğun o geçici kabz hâlin olmasaydı, bu açılım ve bast hâlin olmayacaktı ve bu gerçek yaşam tecrübende olmayacaktı ki, buna diğer ifadeyle (Celâlinde Cemâli gizlidir.) Denmektedir. Ve rahmetin kendisidir.
Bu, Cem makamının, yani zıtların birliğinin dersidir. Kabz olmadan bastın kıymeti bilinmez. Darlık olmadan genişliğin ne olduğu anlaşılmaz. Celâl tecellîsinin kahredici görünen yüzünün ardında, Cemâl’in lütufkâr tebessümü saklıdır. Kabz, o gizli Cemâl’e ulaşmak için geçilmesi gereken bir kapıdır.
Bu tecellîlerin farklı hissedilmesinin sebebi, tecellînin kendisinden değil, sâlikin kendi varlık kabının temizliğinden kaynaklanır.
Semâdan inen su sâftır ancak toprağın yapısına göre renklenir; kireçli topraktan geçerse beyazlaşır, demirli topraktan geçerse kızarır. Aynı şekilde ilâhî tecellî sâftır, ancak nefsin süzgecinden geçerken nefsâniyet karışabilir. (...) Eğer kişi henüz iç âleminde istikrâr bulamamışsa gelen tecellîlerin te'sîri altına girer ve kabz ile bast arasında gidip gelir. Buna tasavvufta " telvîn " (renkten renge girme) denir. Makbûl olan ise " temkîn " ya'nî bir makâma yerleşip istikrâr bulmaktır.
İlâhî feyz yağmuru her an saf ve berrak olarak yağmaktadır. Fakat o yağmur, bizim nefs toprağımızdan geçerken renklenir. Eğer nefsimizde kibir, haset, hırs gibi demir pasları varsa, rahmet tecellîsi bile bize kabz olarak, sıkıntı olarak yansır. Eğer nefs toprağı temizlenmişse, Celâl tecellîsi dahi arif için bir lezzet olur. Yolda yeni olan sâlik, bu hallerin tesiriyle renkten renge girer; buna [telvîn](/wiki/telvin) denir. Kabzda üzülür, bastta sevinir. Yolun sonundaki hedef ise [temkîn](/wiki/temkin) makamıdır. Temkîn sahibi, dalgaların yüzeyde değil, denizin dibindedir. Gelenin kabz mı bast mı olduğuna bakmaz; GÖNDEREN’e bakar. O, her tecellîde aynı güzelliği, aynı hikmeti müşahede eder.
Terzibaba Hazretleri’nin sohbetlerinden süzülen şu cümleler, kabz halinin nihai hikmetini kalbimize ilham eder:
Acziyetin farkındalığı içinde teslimiyete çekilmek, daha çok kişinin çaresizliğini hissettiği hallerinde oluşmaktadır ki, bu seyri sülûk içinde kabz hali olarak da ifade edilen gönül sıkıntısı hali, ya da kendinden açığa çıkanlarda eksiklik içinde memnuniyetsizlik halidir. Yaşatılan bu halin hikmeti de acziyetin duyurulması için midir? Sen de hüküm sahibisin, halinin duyurulmasıyla merhametine sığınılması için midir? Ve hiçbir halin kalıcı olmadığı değişen haller ile kalpler onun iki parmağı arasındadır halini yaşatması mülkünde dilediğince tasarruf ettiğinin hal edinilmesi için midir?
Kabz, Hakk’ın kuluna “Sen bir hiçsin, Fâil-i Mutlak Benim” dediği sessiz bir konuşmadır. Bu konuşmayı duyan kul, kendi varlığından soyunur, [acziyet](/wiki/acziyet) elbisesini giyer ve mutlak bir [teslimiyet](/wiki/teslimiyet) ile Rabbine sığınır. O an anlar ki, korku ve hüzün, merkezi unuttuğu, sebeplere takıldığı anlarda ortaya çıkan birer vehimden ibarettir. Merkeze, yani Hakk’a teslim olan için ne kabz korkutucudur ne de bast aldatıcı. Her ikisi de, “Ben, kulumun Benim hakkımdaki zannı üzereyim” buyuran Rabb’e karşı hüsn-ü zan beslemek için birer vesiledir. Kabz anında “Rabbim beni terbiye ediyor, temizliyor” diye hüsn-ü zan etmek; bast anında “Rabbim bana lütfediyor, imtihan ediyor” diye hüsn-ü zan etmek... Tasavvuf eğitimi, sâliki bu hüsn-ü zan merkezinde sabit kılma sanatıdır.
Terzibaba'nın Nazarıyla Kabz: Aslı ve Mertebesi
Yola düşen her sâlikin kalbine uğrayan iki hâl vardır: Biri ferahlık ve genişlik getiren Bast, diğeri ise daralma ve sıkıntı getiren Kabz. Bu iki hâl, psikolojik gelgitler yahut tesadüfî duygulanımlar değildir. Onlar, Hakk’ın iki büyük tecellîsinin, Celâl ve Cemâl’in, sâlikin kalp aynasındaki yansımalarıdır. Kabz, yani mânevî daralma, yolun en çetin ama en öğretici menzillerinden biridir. Onu doğru anlamak, hakikatini idrak etmek, seyr-i sülûkun en temel edeblerindendir. Zira Kabz, kahır gibi görünen bir lütuftur; sâliki kendi hiçliğine uyandıran, onu nefsinden soyup Hakk’a yaklaştıran ilahi bir elin dokunuşudur. Bu daralma aslında bir genişlemeye hazırlıktır ve her sıkıntının ardında, Zât’a doğru çekilen bir kulun hikâyesi gizlidir.
Celâl ve Cemâl Tecellîlerinin Sahnesi: Kalp ve Âlem
Tasavvuf yolunda her şeyin aslı, Hakk’ın isimlerine ve sıfatlarına dayanır. Sâlikin yaşadığı her hâl, ilahi bir ismin tecellîsinden ibarettir. Kabz ve Bast halleri de doğrudan doğruya Hakk'ın el-Kâbıd (Dilediğine daraltan, sıkan, tutan) ve el-Bâsıt (Dilediğine genişleten, açan, yayan) isimlerinin birer zuhûrudur. Bu iki isim ise daha temel iki tecellî kutbunun, yani Celâl (heybet, kahır, azamet) ve Cemâl’in (güzellik, lütuf, rahmet) tahtında faaliyet gösterir.
Cenâb-ı Hakk’ın tecellîsi kulun varlık kabına geldiğinde, o kabın rengine bürünür. Kulun istidadı, o anki mânevî hâli, nefsindeki kalıntılar, gelen tecellînin nasıl algılanacağını belirler. Bazen Cemâl tecellîsi gelir, kalp neşeyle, huzurla, muhabbetle dolar; bu, Bast hâlidir. Bazen de Celâl tecellîsi gelir, kalp sıkışır, dünya dar gelir, bir içe kapanma, bir acziyet hissi her yanı sarar; bu da Kabz hâlidir. Terzibaba Hazretleri bu ince sırrı ifade eder:
Çünkü Cenab-ı Hakk’tan gelen bütün tesirlerinde de Esma-ı İlahiye olduğundan Esma-ı İlahiyenin içerisinde de zıtları olduğundan Celal de olduğundan bakın Cemalli perdelenmiş Celali ortaya çıkmış oluyor. Suyun rengi kabının rengine dönüşüyor. Kap bizim vücut varlığımız renklenme de ahlakımızdır.
Gelen tecellî aslında saf ve renksizdir, lakin bizim "vücut varlığımız" olan kabımız, onu kendi rengine, yani ahlakımıza, idrakimize, nefsaniyetimize göre renklendirir. Kabz anında aslında "Cemalli perdelenmiş Celali ortaya çıkmış oluyor." Bu, Hakk’ın bizden yüz çevirdiği anlamına gelmez. Bilakis, Cemâl’in lütfu, Celâl’in heybetiyle perdelenerek bize bir ders vermekte, bizi terbiye etmektedir.
Bu zıtların faaliyeti, sadece enfüsî (iç) âlemde değil, âfâkî (dış) âlemde de caridir. Bütün kâinat, bu zıtlıkların dengesi üzerine kurulmuştur. Terzibaba Hazretleri’nin işaret ettiği gibi, bu zıtlıkları Etken (Akıl) ve Edilgen (Nefs) olarak da düşünebiliriz. Kabz hali, genellikle Edilgen olan nefsin, aklın nurundan uzaklaşıp kendi hevasına kapıldığı, dünyaya dönük arzularının sıkıntısını çektiği anlarda ağır basar.
Ayrıca tüm zıtlıkların faaliyetini Etken (etki eden-Eril-Akıl) ve Edilgen (etki alan-Dişi-Nefis) diye de düzenlersek, bakışımız daha düzgün olabilir. Heleki bunları birarada dengede tutabilirsek Eril-Akıl merkezli bir yaşam sürebiliriz, barış içinde yaşayabiliriz. Enfüsi bedenimizde savaşları bitirmeden afakta savaşlar bitmiyecektir, tüm zıtları birleyerek tevhid ederek ancak nötr olabiliriz yani olgunlaşabiliriz ve kemale erebiliriz.
Kabz, sadece pasif bir şekilde çekilecek bir sıkıntı değil, aynı zamanda bir muhasebe ve denge arayışı vaktidir. Savaşın yaşandığı yer enfüsî bedendir ve zafer, zıtları birleyerek, yani Celâl’in içinde Cemâl’i, Kabz’ın içinde hikmeti görerek kazanılır.
Vücûdun Gölgesi ve Kabz'ın Hakikati: Zıll Nazariyesi
Kabz'ın hakikatini daha derinden anlamak için, varlığın esasına dair bir sır perdesini aralamak gerekir. Vahdet-i Vücûd mektebinin büyükleri, bu âlemin, yani masivanın (Hakk’ın gayrı gibi görünen her şeyin), Mutlak Vücûd olan Hakk’ın bir gölgesi (zıll) olduğunu öğretirler. Güneşin varlığı nasıl gölgeyi meydana getirirse, Hakk’ın Nûr isminin tecellîsi de bu kevnî gölgeyi, yani âlemleri var kılmıştır. Bizim kendi benliğimiz, varlık zannımız da bu gölgenin bir parçasıdır.
Furkân Sûresi’ndeki ayetler, bu muazzam hakikate işaret eder. Cenâb-ı Hakk, gölgeyi nasıl uzattığını, sonra güneşi ona nasıl delil kıldığını anlattıktan sonra şöyle buyurur: "Sümme kabadnâhü ileynâ kabdan yesîrâ" (Sonra onu kolay bir kabzediş ile kendimize kabzettik). Terzibaba Hazretleri, bu ayetin tefsirinde İbn Arabî Hazretleri’nin şerhine atıfla, bu "kabz" fiilinin kevnî ve vücûdî manasını bizlere açar:
“Ondan sonra biz onu kabz-ı yesîr ile bize kabz ettik”. Yani kolay bir tutmak ile biz onu tuttuk (Furkân, 25/46) Ve ancak onu kendine kabz etti. Zîrâ o, O'nun zillidir. O'ndan zahir oldu; ve emrin küllisi O'na rücû' eder. İmdi o, O'dur; O'nun gayri değildir. Böyle olunca senin idrâk ettiğin her bir şey, a'yân-ı mumkinâtta olan vücûd-i Hak'tır. İmdi hüviyyet-i Hak haysiyyetinden o, O'nun vücûdudur. Ve kendisinde olan suverin ihtilâfı yani suretlerin ihtilafı haysiyyetinden o, a'yân-ı mümkinâttır.
Yaşadığımız o şahsi, o can yakan "kabz" hali, aslında Hakk’ın kendi gölgesini, yani bizde "ben" diye zuhûr eden vehmî varlığı, "kolay bir tutuşla" kendine çekmesinden ibarettir. O gölge, aslı olan Güneş'e (Nûr ismine) aittir ve eninde sonunda O'na dönecektir. Sâlikin kalbindeki daralma, işte bu ilahi çekişin enfüsî âlemdeki hissidir. Benlik gölgesi çekilmeye başladığında, gölgenin karanlığına alışmış olan nefs, bunu bir yok oluş, bir sıkıntı olarak algılar. Halbuki bu, gölgeden Asl'a, karanlıktan Nûr'a bir davettir.
Efendi Hazretleri bu ayetin manasını daha da açarak, bu "kabz" eyleminin, "uzatılmış gölge benliği" Hakikat farkındalığıyla "yok"luğunu hissettirmek olduğunu belirtir:
25/46-) Sümme kabadnahü ileyna kabdan yesiyra; 25/46- Sonra onu (o uzatılmış gölge benliği) kolay bir kabzediş (el koyuş) ile kendimize kabzettik (Hakikat farkındalığıyla "yok"luğunu hissettirdik) .
Kabz, bir "yokluğunu hissettirme" operasyonudur. Hakk, sâlike "Sen sandığın o müstakil varlık değilsin, sen Benim bir gölgemsin ve Ben şimdi o gölgeyi kendime çekiyorum" demektedir. Bu idrak anı, nefse ağır gelse de, ruh için bir vuslat müjdesidir. Zira gölge aradan çekilince, geriye sadece Güneş kalır.
Mekânın Ruhu: Kudüs'te Tecellî Eden Kabz ve Bast
İlahi tecellîler sadece kalplere değil, mekânlara da sirayet eder. Bazı mekânlar vardır ki, mânevî birer alıcı gibi, belli tecellîleri daha yoğun bir şekilde yansıtırlar. Terzibaba Hazretleri, bir Kudüs seyahati üzerinden bu hakikati, Kabz ve Bast tecellîlerinin mekândaki zuhûrunu bizlere ders verir.
İslam'ın ilk yıllarında kıble Kudüs'teki Mescid-i Aksa idi. Sonra Bakara Sûresi'ndeki ayetle kıble Kâbe-i Muazzama'ya çevrildi. Bu, sadece fiziki bir yön değişikliği değildir; mânevî bir tecellî aktarımıdır. Efendi Hazretleri'nin ifadesiyle, bu ayetle birlikte "Esma ve Sıfat tecellileri... alındı Kabe-i Muazzama’ya verildi." Artık mutlak ve asaleten tecellî merkezi Kâbe'dir. Peki, Kudüs'e ne oldu?
Bugün orayı ziyaret eski içinde yaşamış bir evliyanın bir arifin büyük insanın kabrini ziyaret etmek gibidir Kudüs şehri. Orada artık ilahi manada tecelli yoktur. Sadece hatıralar vardır. orada tesbit edildiğine göre Kabz ve Bast birlikte yaşanıyor. Yani sıkıntı ve genişleme rahatlık birlikte yaşanıyor. İslami sahalara gidildiği zaman Bast, açık olarak görülüyor, ama Musevi ve Hıristiyan ziyaret yerlerine gidildiği zaman hem bina olarak kasvetli karanlık hem de mekan mahal olarak kabz sıkıntı veriyor ama islami manada gidilen yerlerde çok açık Bast var o tecelli vekaleten orada devam ediyor.
Kudüs, artık hükmü kalkan, tecellîsi "kabz" edilen eski şeriatların bir "kabri" gibidir. Bu yüzden orası bir hüzün ve hatıralar diyarıdır. Oraya giden arif bir gönül, bu mânevî atmosferi hemen hisseder. Musevî ve İsevî makamlara, yani tecellînin artık çekildiği mekânlara girildiğinde, o ilahi "kabz" fiilinin neticesi olan bir sıkıntı, bir kasvet, bir "kabz sıkıntısı" ruha çöker. Binaların mimarisi bile bu hâli yansıtır.
Fakat aynı şehirde, İslami mekânlara, Mescid-i Aksa sahasına geçildiğinde ise bir "Bast", bir ferahlık hissedilir. Çünkü Muhammediyet tecellîsi, Kâbe'de "asaleten" bulunsa da, Kudüs'te "vekaleten" devam etmektedir. Bu, cem makamı olan Muhammediyetin, kendinden önceki makamları nasıl kuşattığının ve onlara rahmet nazarıyla baktığının da bir ispatıdır.
Efendi Hazretleri bu durumu, nefsin ve beşerî anlayışın getirdiği koku ile ilahi hakikatin ayrımına bağlıyor:
Diğerlerinin ise halkıyyetten ve nefisten gelmesinden idi. Kendi zahiri hayali itikatlerine göre doğru zannettikleri bilgileri ve mekânları, kendi nefsi ve beşeri anlayışları üzere düzenlenmiş olduklarından, o yüzden beşer kokusu ve kabz sıkıntısı hüküm sürdüğü açık olarak görülüyor idi.
Hükmü kalkan bir yola tabi olmak, "beşer kokusu" taşıyan, yani Hakk'ın mutlak iradesinden ziyade beşerî yorumlara ve zanlara dayanan bir anlayışa saplanmaktır. Bunun neticesi de kaçınılmaz olarak "kabz sıkıntısı"dır. Sâlikin kalbi de bir Kudüs gibidir. İçinde hem eski alışkanlıkların, nefsanî iddiaların "kabz" hâli, hem de imanın ve teslimiyetin getirdiği Muhammedi "bast" hâli bir arada bulunabilir. Yol, kalbi tamamen Kâbe'ye, yani Ahadiyyet sırrının tecellî ettiği Tevhid'e döndürme yoludur.
Ruhun Değil Nefsin Ölümü: Kabz'ın Enfüsî Tecrübesi
Kabz'ın en yakıcı hissedildiği yer, sâlikin kendi iç dünyasıdır. Bu sıkıntı anlarında insan, sanki ruhu daralıyormuş, maneviyatı ölüyormuş gibi hisseder. Oysa hakikat böyle değildir. Daralan, sıkışan, ölümü tadan ruh değil, nefistir. Ruh, ilahi bir latîfedir; o, bu hallerden münezzehtir. Terzibaba Hazretleri bu ince ayrımı Kur'anî bir delil ile ortaya koyar:
Kişi öldüğü zaman da bu ölümü nefs tatmaktadır. Ankebut suresi 57. ayette كُلُّ نَفْسٍ ذَاۤئِقَةُ الْمَوْتِ “ Her nefs ölümü tadacaktır ” buyurmaktadır. Ne kadar açıktır, eğer burada “ her ruh ölümü tadacaktır ” dese idi, ondan sonra ruhuna hediye ettik diye söylerdik, ama giden nefis olduğuna göre demek ki bizim buradan gönderdiklerimiz nefsimizin üzerine gidiyor. Çünkü onun ihtiyacı vardır. Nefsimiz hayat sahası bizim batın halimiz de batın alemimiz de Esma mertebesi, sadrımızın sahası orası, aklımız arşımız, Akl-ı kül, nefs-i Kül de nasıl bazen içim sıkılıyor, deriz, bugün içim ferah deriz, halbuki hiçbir tesir yoktur, ama Kabz ve Bast isimlerinin orada tesiratı vardır...
Bu yüzden tasavvuf yolu, bir nefs terbiyesi yoludur. "Nefsini bilen Rabbini bilir" buyrulmuştur, "ruhunu bilen" değil. Çünkü tecellîlerin çarpıştığı, hallerin renklendiği, imtihanın yaşandığı saha nefistir. Kabz hali, nefsin ölümünün bir provasıdır. Nefs, kendi acziyetini, hiçliğini, fâniliğini bu daralma anlarında tadar. O anlarda "ben" diyen varlığın ne kadar zayıf ve muhtaç olduğu ortaya çıkar.
Üzeyir (a.s.) kıssasında Cenâb-ı Hakk'ın onun "ruhunu kabz etmesi" ve yüz sene sonra tekrar iade etmesi de bu ilahi fiilin bir misalidir. Bu hadise, sadece bedenen ölüm ve dirilişin değil, aynı zamanda mânevî "kabz" ve "bast" hallerinin de bir temsili olarak okunabilir.
Cenab-ı Hakk orada O’nun ruhunu kabz ediyor, yanında bir de eşeği varmış ve de taze üzüm yiyecek varmış, ruhu kabz edildikten sonra Cenab-ı Hakk O’nu orada yüz sene bekletiyor orada olduğu gibi. Cenab-ı Hakk orada O’na tekrar ruhunu iade edince bakıyor ki o kemikler etlenmeye başlıyor...
Bu ilahi "kabz" fiili, nefsin hükmünü bir anlığına askıya alır. O bekleyiş süresi, sâlikin Kabz hâlidir. Sonra ilahi rahmet tekrar tecellî ettiğinde, yani ruh iade edildiğinde, bu bir Bast hâlidir ve sâlik yeniden mânevî bir diriliş yaşar.
Kabz hali geldiğinde telaşa kapılmamalı, "ruhum ölüyor" diye feryat etmemelidir. Bilakis, "nefsim ölümü tadıyor, Rabbim bana acziyetimi bildiriyor, benlik gölgemi kendine çekiyor" idrakiyle sabır ve teslimiyet göstermelidir. Zira bu daralma, bir doğum sancısıdır. Bu sancının sonunda, nefs-i emmârenin karanlığından, kalb-i selîmin aydınlığına doğacak olan yeni bir "ben" vardır. O "ben" ki, artık kendinin değil, Hakk'ın olduğunun şuurundadır. Bu şuur, yolun en büyük armağanıdır.
Terzibaba Geleneğinde Kabz'in Yaşanması
Bu yolda yürürken ayağımıza bazen çiçekler serilir, bazen de dikenler batar. Bazen içimiz içimize sığmaz, kelebekler gibi uçarız; buna Bast derler, yani genişleme, ferahlık. Bazen de göğüs kafesimiz daralır, dünya başımıza yıkılmış gibi olur, nefes alamaz hale geliriz; işte buna da Kabz derler, yani daralma, sıkışma. Bu iki hâl, seyr-i sülûk yolunun ayrılmaz iki yoldaşıdır. Tıpkı gece ile gündüz, kış ile yaz gibi birbirini takip eder dururlar. Bunlar Hakk’ın Celâl ve Cemâl tecellilerinin kalbimizdeki aksi, yansımasıdır.
Bu yolda Kabz, bir ceza değil, bir imtihan ve bir terbiyedir. Sâlikin nefsini tanıması, acziyetini bilmesi, hamlıktan olgunluğa ermesi için elzem bir menzildir. Bu daralma anları, aslında ruhun genişleyeceği yeni bir âleme doğuş sancılarıdır. Terzibaba geleneğinde Kabz, kuru bir sıkıntı olarak değil, içinde nice hikmetler ve müjdeler barındıran, mürşid rehberliğinde mânâlandırılması gereken bir hâl olarak yaşanır.
Seyr-i Sülûk Yokuşunda Kabz ve Nefs Mertebeleri
Gönül yolculuğu, nefs tezkiyesi yani benliğin arındırılması yolculuğudur. Bu yolculukta sâlik, nefsinin farklı mertebelerinden geçer. Her mertebenin kendine has imtihanları, sancıları ve halleri vardır. Kabz ve Bast halleri de bu mertebelerle iç içe yaşanır. Özellikle yolun başlarında bu gelgitler daha keskindir. Terzibaba Hazretleri’nin de işaret ettiği gibi, bu haller belirli bir mânevî olgunluktan sonra kendini göstermeye başlar:
Ama bir yandan da bu duygusallıkla meşgul olmamamız gerektiğini ve bir an önce müşahedelerimizi daha geniş olarak anlamamız gerektiğini düşünüyoruz. Çünkü gittikçe geçmişte daha çok zaman kaybettiğimizi fark etmeye başladık. Hocam bir de zuhuratlarımızda şöyle düşündük, bazı zuhuratlarımızda etrafı dağıtıyoruz, kırıyoruz, parçalıyoruz, bağırıyoruz... Bunların çırpınan nefs-i emmare hayvani hallerimiz olduğunu düşünüyoruz. Son olarak İslam ve Tasavvuf sitesinde paylaştığınız bir kitabın KABZ kısmında ümit-korku, kabz-bast arasında git-geller nefs varlığı kalmayana kadar devam eder, fena ve beka hallerinde bu ikisi de kalmaz, nefsin ötesine geçilir yazıyordu. Bahsettiğiniz 3. seyirdeki sükun noktası burası olabilir mi? Yol bu noktaya kadar kabz-bast arası mı devam eder?
Yolun belli bir aşamasına kadar bu git-geller devam eder. Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin külliyatında bu mertebeler ve haller açıkça belirtilmiştir. Örneğin, Nefs-i Mülhime mertebesi, sâlikin hem melekî ilhamlara hem de şeytanî vesveselere açık olduğu bir kavşak noktasıdır. İşte bu mertebede Kabz ve Bast halleri belirginleşir:
Nefs-i mülhime, hayra ve şerre kabiliyetli, ilham ve evham mertebesi’dir. Rengi: Yeşildir. Bu makamın anahtarı ve yükselticisi HU ismidir. Mürşidinin himmeti irşadı’dır. Tarikat mertebesi’ nin başlangıcıdır, KABZ ve BAST , hali’dir.
Yolcu bu mertebede bir yandan ilahi ilhamlarla genişler (Bast), bir yandan da kendi nefsinden veya dışarıdan gelen vesveselerle daralır (Kabz). Bu, bir arınma sürecidir. Nefs, eski alışkanlıklarından, her istediğini yapma hürriyetinden vazgeçmek istemez. Ona zikirle, tefekkürle, ibadetle yeni bir nizam verilmeye başlandığında, eski saltanatını kaybettiği için sıkıntıya girer ve isyan eder. Sâlikin kalbinde hissettiği o boğucu daralma, çoğu zaman bu eski alışkanlıkların, bu hayvani nefsin çırpınışlarıdır.
Efendi babam çok sık bir şekilde kabz ve bast halleri yaşıyorum, fakat kabz halini yaşarken dışardan beni gören kişi o hali hiç anlamıyor, belli etmeyen bir yapı terkibim var. Kabz hali olduğu zamanlar sineğin sesine bile tahammül edemiyorum, insanların selam vermesi bile bana küfür gibi geliyor, fakat bu halin bir müddet sonra geçeceğini bildiğim için sanki bast halinde imişim gibi davranıyorum ve karşımdakine bast halinden karşılık veriyorum.
İçeride fırtınalar koparken dışarıya sükûnet göstermek, yolun edebindendir. Terzibaba Hazretleri bu durumun sebebini şöyle izah eder:
Bunun sebebi ne biliyormusun. Daha evvelce farkında olmadan nefsinin her istediğini yaparak, sanki her şey Hakk ben de Hakkım bana her şey mubah anlayaşıyla, hayatını sürdüyorken şimdi ona, hakkı olanı vermeye başladığından eski hürriyeti az da olsa kısıtlandığından sıkıntıya (kabz-a) girmekte.
Kabz, çoğu zaman nefsin terbiye altına alınmasına karşı gösterdiği bir tepkidir. Sâlik, bu daralmayı bir düşman gibi değil, nefsinin hangi bağlardan, hangi alışkanlıklardan kurtulmakta zorlandığını gösteren bir işaret levhası gibi okumalıdır. Yolculuk ilerledikçe, örneğin Nefs-i Râdıyye makamına gelindiğinde, imtihanlar daha da çetinleşir ve Kabz hali daha belirgin bir şekilde tecrübe edilir:
Bu mertebede KABZ (darlık) ve BAST (genişlik) hali daha belirginleşir. Geçilmesi ol- dukça zor olan bu mertebede ALLAH (c.c.) kullarına yardımcı olsun. Burada her türlü bedeni, mali, ve aile fertlerine gelen sıkıntılarla imtihan olan sâlik, ayrıca çevre’den gelen insanların ezalarına da katlanmak zorunda kalır.
Bir sâlikin kendi hayatından verdiği şu misal, bu mertebenin nasıl yaşandığını gözler önüne serer: "maddi yönden son derece refah bir yaşamdan sonra müthiş bir darlığa girdik. Son derece sıkıntılı günlerden sonra, Efendi Babama mülâki olup da İrfan Mektebi kitabını okumağa başladığımda, Radiye Makamındaki kabz ve bast halini yaşadığımızı fark ettim." Bu tecrübe, Kabz'ın sadece içsel bir sıkıntı olmadığını, bazen maddi ve sosyal hayatta yaşanan zorluklar şeklinde de zuhûr ettiğini gösterir. Hikmetini anlayan için bu zorluklar, "Kahrın da hoş, lutfun da hoş" dedirten bir rıza makamına yükselişin basamakları olur.
Mürşidin Aynasında Zuhûrâtın Tâbiri: Kabz'ın Mânâsı
Kabz hali, sâlik için kör bir kuyu gibi görünebilir. İçinde ne olduğunu, neden kaynaklandığını, ne kadar süreceğini bilemez. Bu noktada kâmil bir mürşidin rehberliği, o karanlık kuyuya inen bir ip, yol gösteren bir ışık olur. Mürşid, sâlikin yaşadığı halleri ve gördüğü zuhûrâtı (mânevî rüyaları, vizyonları) yorumlayarak ona ayna tutar. Böylece sâlik, yaşadığı sıkıntının anlamsız bir bunalım değil, seyr-i sülûkunun bir parçası olduğunu idrak eder.
Zuhûrâtlar, sâlikin bâtın âleminin bir yansımasıdır. Bazen bu yansımalar ferahlık ve huzur verir, bazen de sıkıntı ve daralma ile gelir. Terzibaba Hazretleri, bu ayrımı şöyle yapar:
Bazı zuhuratlardan sıkıntı-kabz ile uyanılır süfli-düşük nefsin zuhuratlarıdır. Bazıları da burada olduğu gibi bast-açıklık ve huzur verir, çünkü nurun ve ruhun zuhuratlarıdır.
Kabz ile uyanılan bir rüya, nefsin aşağı mertebelerinden gelen bir işarettir. Mürşid, bu işareti okuyarak dervişin nefsindeki hangi kirin temizlenmesi gerektiğine dikkat çeker. Hatta bazen çok çirkin gibi görünen bir zuhûrâtın ardında büyük bir müjde ve rahmet saklı olabilir. Tuvaletin taştığını gören bir dervişin zuhûrâtına yapılan şu tabir, bu hikmetin en canlı misalidir:
Zuhuratınızda yaşanan tuvalet hadisesi üzülecek bir şey değildir. Onun aslı, kişinin içinde biriken fazladan katı atıkların (kabz) daha sonra yaşanan bazı ilmi bilgiler ile incelip (bast) haline dönüşerek içerdeki eski katılaşmış, gereksiz bilgilerin o yolla tahliyesi demektir. Bu şekilde kişide bir rahatlama meydana gelir. Belki bunu zâhirende farketmişsinizdir. Dünyevi, zâhir şartlanmaya göre üzüntü vesilesi olan bu hadise, bâtında bir rahatlamadır.
Zahirde pislik ve sıkıntı olan şey, bâtında bir arınma ve ferahlamadır. Mürşidin nazarı, zahirdeki çirkinliğin ardındaki bu bâtınî güzelliği ortaya çıkarır. Bu yüzden Kabz hali, tek başına değil, mürşidin gözetiminde yaşanması gereken bir süreçtir.
Yolun usûlünü, erkânını bilmeyen veya kendi nefsine göre yeni usûller icat eden bir rehber ise, sâlikleri faydalı bir Kabz'a değil, onları yoldan alıkoyan, feyzlerini tüketen, karanlık ve faydasız bir sıkıntıya sokar. Terzibaba Hazretleri, yolun aslından sapan bu tür uygulamaların tehlikesine şöyle dikkat çeker:
Dervişler adeta “Don kişot” misali olmuşlar kendilerine kurgulatılan ve bir çok imalar ile dayatılan hayali değirmenlerle savaşa girmişler, bu yüzden adeta hepsi kendi içlerin de büyük bir kabz ve sıkıntıya girmişler...
Yolun sistemini bir kenara bırakıp, "tamamen zorlayıcı ve kabz oluştucu istikamete doğru kervan yönlendirilmeye başladığı zaman, bu güzellik kayboldu". Bu ifadeler, hakiki bir mürşidin sâliki gereksiz ve yapay sıkıntılara sokmayacağını, bilakis yaşanan fıtrî Kabz halini bir arınma ve yükselme vesilesi kılacağını gösterir. Rahmânî olan ilham ve düşünceler, kişiyi kilitleyen, boğan bir Kabz oluşturmaz; aksine, bir idrak ve açılım getiren Bast tecellisini zuhura getirir. Bir müridin gönderdiği ve okuyanı dahi sıkıntıya sokan yazılar üzerine Terzibaba Hazretleri'nin tespiti bu açıdan çok önemlidir:
Aslında Rahmâni olan yazı ve düşünceler kabz değil, bast tecellisini zuhur ettirir. Sizin ifadenizle gelen şeylerin çok seri ve acele olarak gelip geçtiğini ve belirli kelimeler olarak geldiğini... bu dahi üzerinde durulacak bir husustur, rahmani olan da acelecilik olmaz...
Sâliki kilitleyen, içinden çıkılmaz bir hale sokan, aceleyle ve karmaşık bir şekilde gelen tesirler Rahmânî değil, süflî kaynaklı olabilir. Bunlar, "içinden çıkılmaz kabz sahasını açan görüntülerdir". Hakiki mürşid, bu tür aldatıcı hallere karşı dervişi uyarır ve onun feyzini, nefsiyle hayali savaşlara girmek yerine, hakikatin yolunda ilerlemeye yönlendirir.
Kabz Hâlinde Edeb ve Amel: İstiğfar, Sabır ve Vukûf-ı Zamânî
Sâlik, kabz denilen dar boğaza girdiğinde elini kolunu bağlayıp sıkıntının geçmesini beklememelidir. Tasavvuf, her hâl için bir edeb, bir amel, bir duruş öğretir. Kabz halinin de bir edebi ve ilacı vardır. Bu ilacın en başında, Vukûf-ı zamanî gelir. Yani, anın şuurunda olmak, içinde bulunduğun hâli bilmek ve o hâlin gerektirdiği tavrı takınmaktır.
Nakşibendî büyüklerinden Yakup Şerhî Hazretleri'nin şu sözü, yolun temel düsturudur:
Bahaeddini Nakşibend Hazretleri, bize, kabz (sıkışma) hâlinde istiğfar; bast (genişleme) hâlinde de şükür ile emir buyurmuşlardır. İşte bu iki hâle dikkat ve riâyet “Vukûf-u Zamânî” dir.
Genişlediğinde, ferahladığında, mânevî lütuflara erdiğinde şımarmamak, bunu kendinden bilmemek ve verene şükretmek. Daraldığında, sıkıştığında, bunaldığında ise isyan etmemek, ümitsizliğe kapılmamak ve istiğfar ile O'na yönelmek. İstiğfar, "Ya Rabbi, affet" demekten ibaret değildir. İstiğfar, acziyetini itiraf etmektir; "Ya Rabbi, ben bu sıkıntıyla başa çıkamıyorum, bu darlıktan kendi gücümle çıkamıyorum, Senden başka sığınacak kapım yok, beni bu halden ancak Sen kurtarırsın" demenin fiili duasıdır.
Terzibaba Hazretleri, bu hali yaşayan bir dervişine somut bir reçete sunar:
(Vein yemseskellahu bi durrun felâ kâşife lehu illâhu) Âyet-i kerîmesi'ni kabz hali geldiği zaman vaktin müsaede ettiği kadar çekersin, ayrıca daha kısa yoldan da (ya bâsıt) ve (ya sabır) esmalarını da çekersin.
"Eğer Allah sana bir darlık dokundurursa, onu O'ndan başka açacak yoktur" (En'âm, 6/17) mealindeki bu ayet, Kabz halinin anahtarıdır. Darlığı verenin de, o darlıktan sonra genişliği (Bast) verecek olanın da aynı Kudret olduğunu bilmektir. "Ya Bâsıt" (Ey genişleten) ismiyle o genişliği talep etmek, "Ya Sabûr" (Ey çok sabırlı olan) ismiyle de bu imtihan sürecinde dayanma gücü istemektir.
Bu amellerin yanında, Kabz halinin en mühim edebi, kişinin içindeki fırtınayı dışarıya, özellikle de diğer insanlara yansıtmamasıdır. Bir dervişin, "Kabz hali olduğu zamanlar sineğin sesine bile tahammül edemiyorum... fakat bu halin bir müddet sonra geçeceğini bildiğim için sanki bast halinde imişim gibi davranıyorum" demesi, bu yüksek edebin bir tezahürüdür. Kendi nefsinin sıkıntısını başkalarına yük etmemek, imtihanı sabır ve rıza ile kendi içinde taşımak, kâmil bir müminin ahlakıdır.
Nitekim bir başka hatıratta, en zor anlarda bile Hakk'a teslimiyetin nasıl bir ferahlığa kapı açtığı anlatılır:
Yine üniversite talebesi iken, maddi ve manevî birçok elemin ağırlığı ile tüm benliğimin ve kalbimin kasvet ile kabz olunduğu sırada, tutunacak ve sarılacak hiçbir şey bulamayıp, göz yaşları içinde, elimde okumakta olduğum Mushaf-ı Şerif’e sıkı sıkı sarılıp, "seni seviyorum, sen beni bırakma" diyerek göğsüme bastırdığımı hatırlıyorum. Mushaf-ı Şerif’e öyle sıkı sarıldım, öyle çok göğsüme bastırdım ki en nihayetinde bütün kasvet ve kabz hali kalktı, kalbimde daha önce duymadığım bir ferahlık hissettim.
Bu samimi yöneliş, bu çaresizlik içindeki teslimiyet, Kabz kilidini açan en tesirli anahtardır.
En Büyük Kabz: İhtizâr Hâli ve Perdelerin Kalkması
Sâlikin hayatı boyunca yaşadığı gelgitler, daralmalar ve genişlemeler, aslında onu en büyük ve en son Kabz hâline, yani ölüm anına hazırlar. Canın bedenden ayrıldığı o an, ihtizâr hâli, varlığın yaşadığı en şiddetli sıkışmadır. Fakat bu sıkışma, ruhun beden zindanından kurtulup sonsuzluğa kanat açmasından hemen önceki son doğum sancısıdır.
Terzibaba Hazretleri'nin şerh ettiği Füsûs metinlerinde bu an, sıradan bir can verme olarak değil, perdelerin kalktığı bir şuhûd (görerek tanık olma) anı olarak anlatılır:
Muhakkak ma'lûmun olsun ki, Allah Teâlâ hâl-i ihtizâra gelmiş olan her bir kimseyi yani can çekişme haline gelmiş bir kimseyi behemehal mümin olduğu halde, ya'nî enbiyâ lisanı ile vârid olan meydana gelen ihbârât-ı ilâhiyye nelerden ibaret ise, yani ilahi ihbar nelerden ibaret ise o şeyleri tasdik edici olduğu halde kabz eder.
Bu büyük bir müjdedir. İnsan, hayatı boyunca ne kadar inkâr içinde olursa olsun, can çekişme anında bedenin yoğunluğu, kesafeti zayıflayınca, ruh âleminin hakikatleri ona görünmeye başlar. "Andolsun ki sen bundan gaflet içindeydin. İşte senden perdeni kaldırdık; bugün artık gözün keskindir." (Kaf, 50/22) ayetinin tecellisiyle, gayb âlemi o kişi için şahadet âlemi olur. Gördüğü hakikatleri tasdik etmekten başka çaresi kalmaz. Bu yüzden, can çekişerek ölen her nefis, iman etmiş bir halde kabz olunur, ruhu alınır.
Ancak bu durum, gaflet içinde aniden ölen veya öldürülen için geçerli değildir. Onlar, perdeleri kalkmadan, ahiret hallerini müşahede etme fırsatı bulamadan ruhlarını teslim ederler.
Binâenaleyh aniden ve gafleten katledilen kimseler, gerek îmândan ve gerek küfürden, ne hâl üzere bulunurlarsa o hâl üzerine kabz olunurlar, ruhları alınır. Zîrâ her ikisi için de âhiret halleri müşahede ederek îmân etmek mümkün olamadı.
Bu yüzden ehlullah, ani ölümden Allah'a sığınmışlardır. Çünkü ihtizâr halindeki o son Kabz, o son sıkışma, içinde büyük bir rahmet barındırır: Kişinin küfür üzere değil, hakikati müşahede etmiş bir mümin olarak ruhunu teslim etmesine vesile olur.
Yol boyunca yaşadığımız her Kabz, bizi bu son ve en büyük Kabz'a hazırlayan bir talimdir. Her daralmada sabredip istiğfarla Hakk'a yönelmek, o son anda teslimiyetimizi kolaylaştıracak bir idmandır. Her sıkıntı, nefsin kabuğunu biraz daha çatlatan, ruhun ışığının dışarı sızmasına imkân veren ilahi bir dokunuştur. O halde Kabz geldiğinde ondan korkma, isyan etme. Bil ki o, seni daraltan değil, aslında seni sonsuz genişliğe hazırlayan bir rahmet elçisidir. Yeter ki sen, o elin sahibini unutma.
Füsûsu'l-Hikem'de Kabz
Bugün kalbimizin hallerinden, o mânevî daralma ve sıkışma anlarından, yani tasavvuf lisanıyla Kabz hâlinden konuşacağız. Lakin bu bahsi, sâlikin gündelik sıkıntısı seviyesinden alıp, hakikat ilminin zirvelerine, Şeyh-i Ekber Muhyiddin İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem’indeki derinliğine taşıyacağız. Zira Şeyh-i Ekber’in nazarında Kabz, sadece bir duygu durumu değil; ilahi bir fiil, kevnî bir işleyiş ve vücûdî bir sırdır. O, bu sırrı peygamberlerin hikmetlerine yerleştirerek anlatır. Kabz, bazen Mûsevî hikmette bir ruhun alınışı, bazen Îsevî hikmette bir avuç toprağın can buluşu, bazen de Muhammedî hikmette Hakk’ın kuluna olan muhabbetinin bir nişanesi olarak karşımıza çıkar.
İlahi Fiil Olarak Kabz: Firavun'un Ruhu ve Sâmirî'nin Avucu
Şeyh-i Ekber, Kabz kelimesini en çarpıcı şekilde Mûsevî ve Îsevî hikmetlerin şerhinde kullanır. İlk bakışta birbiriyle ilgisiz görünen iki hadise, Kabz fiilinin iki farklı yüzünü bize gösterir: Biri, ruhun bedenden alınmasıdır; diğeri ise, bir yerden bir şeyin avuçlanarak alınmasıdır. Her ikisi de Hakk'ın bir fiilidir.
Mûsevî hikmette, yani Hz. Mûsâ’nın kelimesinde, Firavun’un denizde boğulurkenki son anı anlatılır. Umumun zannettiğinin aksine, Şeyh-i Ekber, Firavun'un imanının o son anda kabul edildiğini ve ruhunun temizlenmiş olarak "kabz edildiğini" söyler. Bu, Hakk'ın rahmetinin ne kadar kuşatıcı olduğunun en büyük delillerindendir.
Zîrâ Allah Teâlâ onu kemâl için halk etti. Nitekim, Aleyhi's-salâtü ve's-selâm onun için ve Meryem binti İmrân için, erkeklere mahsûs olan kemâl ile şehâdet ettiği haysiyyetle ondan haber verdi. İmdi Mûsâ hakkında Fir'avn'a: قُرَّتُ عَيْنٍ لِى وَلَكَ (Kasas, 28/9) ya'nî "Muhakkak o, benim ve senin için göz nurudur" dedi. Böyle olunca onun için hâsıl olan kemâl ile, onun "ayn"ı onunla nurlu oldu. Nitekim biz dedik. Ve gark indinde Allah Teâlâ'nın ona i'tâ eylediği îmân ile, Fir'avn için de kurret-i ayn oldu. Binâenaleyh onu tahir ve mutahhar olarak kabz eyledi; habesden onda bir şey kalmadı. Zîrâ Allah Teâlâ onu günahlardan bir şey iktisâb etmezden evvel îmânı indinde kabz etti. Ve halbuki islâm mâ-kablini iskât eder.
Buradaki hikmet şudur: Firavun, ömrü boyunca rububiyet davası gütmüş, en büyük günahı işlemiştir. Lakin boğulacağı anda acziyetini idrak edip "İsrailoğullarının iman ettiğinden başka ilah olmadığına iman ettim" demiştir. Şeyh-i Ekber, bu imanın samimi olduğunu, zira ümitsizlik anında olmadığını, Hz. Mûsâ ve kavminin denizi kuru bir yol gibi geçtiğini gördükten sonra, bu ilahi kudret karşısında teslim olduğunu belirtir. Cenâb-ı Hakk, onun bu imanını kabul etmiş ve ruhunu, yeni bir günah işlemeye fırsat bulamadan, tertemiz bir halde kabz etmiştir.
Onda zahir ve batın kirlerden habislikten bir şey kalmadı. Habasetı zahire ve batıneden bir şey kalmadı çünkü kalben iman etmiş idi. Yeni bir günah işlemesine vakit kalmadan boğularak vefat etti. Bir kafir imana gelince o dakikaya kadar evvelce kendisinden sadır olan küfür ve masiyet kirlerinden temizlenir. Onda habaseti zahiriyeden bir şey kalmadı, çünkü bir kafir imana gelince üzerine gusl etmek vacib olur. Halbuki Firavun su içinde helak oldu. Yani o anda gusl etmiş oldu. Su içinde iman ederek ölmesi onun için aynı zamanda gusl olur, böylece Hakteala onu mutahhar olarak kabz eyledi.
Kabz fiili, burada bir ceza değil, bir arınma ve rahmet vesilesi oluyor. Firavun'un suda boğulması, onun imana geldikten sonra alması gereken gusül abdesti yerine geçiyor. Hakk, onu hem zahirî hem de bâtınî kirlerden arındırarak "tahir ve mutahhar" bir şekilde kabz ediyor. Bu, "Allah'ın rahmetinden ancak kâfirler ümit keser" ayetinin en büyük tefsiridir. Demek ki Kabz, ruhun alınmasıdır ve bu fiil, alanın rahmet ve hikmetiyle renklenir.
Kabz kelimesinin bir diğer manası ise Îsevî hikmette, Sâmirî kıssasında karşımıza çıkar. Sâmirî, Cebrail Aleyhisselâm'ın atının bastığı yerden bir avuç toprak alır. İşte bu "bir avuç" almaya kabza denir.
Ma'lûm olsun ki, muhakkak ervahın hasâisındandır ki, onlar bir şeye taalluk ve mess etmezler, illâ o şey zinde olur ve hayat ondan sirayet eder. Ve li-hâzâ Sâmirî, isr-i resulden, ki o Cibrîldir, o da rûhdur, bir kabza kabz eyledi. Halbuki Sâmirî bu emri / bilir idi. İmdi onun Cibril olduğunu bildiği vakit, üzerine mess ettiği şeyde muhakkak hayât sirayet ettiğini arif oldu. Böyle olunca "dâd" ile yahut "sâd" ile, ya'nî avuç dolusuyla ve yahut parmaklarının uçlarıyla, isr-i resulden bir kabza kabz eyledi. İmdi onu buzağıya koydu. Buzağı huvâr (böğürme) etti.
Sâmirî, sıradan biri değildir; Hz. Mûsâ’dan marifet dersi almış bir ariftir. O, ruhun (Nefes-i Rahmânî'nin) dokunduğu şeye hayat verdiğini bilir. Cebrail de Ruh'ül-Kudüs'tür. Onun atının ayağının değdiği toprakta bir hayat eseri belirir. Sâmirî, bu sırrı bildiği için o topraktan bir kabza, yani bir avuç alır. Bu "kabza", hayat potansiyeli taşıyan bir avuçtur. Onu eritilmiş mücevherlerden yaptığı buzağı heykeline kattığında, o cansız heykel böğürmeye başlar.
Burada Kabz, yok etmek, almak değil; tam tersine, hayatın özünü bir yerden alıp başka bir yere nakletmektir. Firavun'un ruhunun kabz edilmesi Hakk'ın Celâl tecellisi içinde bir Cemâl lütfuyken, Sâmirî'nin toprağı kabz etmesi, hayat sırrını avuçlamasıdır. Her ikisi de ilahi bir fiilin farklı mertebelerdeki yansımalarıdır.
Hakk'ın Tereddüdü: Mü'minin Ruhunun Kabzı
Muhammedî hikmete geldiğimizde ise Kabz, en latif, en ince manasına bürünür. Şeyh-i Ekber, meşhur "Tereddüt Hadisi" üzerinden konuyu öyle bir yere bağlar ki, akıl hayran kalır. Hadis-i Kudsî'de Cenâb-ı Hakk şöyle buyurur:
"Ben fail olduğum bir şeyde, mevti kerîh gören mü'min kulumun ruhunun kabzında tereddüd ettiğim gibi, tereddüd etmedim. Ve ben onun mesâetini kerîh görürüm. Halbuki ona benim likam lâbüddür."
Hakk Teâlâ için tereddüt düşünülemez. O "Ol" der ve olur. Bu "tereddüt", O'nun mü'min kuluna olan muhabbetinin ve şefkatinin zirvesidir. Mü'min kul, fıtratı gereği ölümü sevmez, ondan hoşlanmaz. Cenâb-ı Hakk da kulunun hoşlanmadığı şeyden "hoşlanmaz". Fakat öte yandan, kulun Hakk'a vuslatı, O'na kavuşması (lika) için de ölüm şarttır. İşte bu iki ilahi irade arasındaki sevgi dolu çekişme, "tereddüt" olarak ifade edilir.
Neden, çünkü kendi likasına mugayir hal oluşmaktadır. Ölümü istememek Hakk’a ulaşmayı istememek olmaktadır. Ama Cenab-ı Hakk onu kendisine ulaşmasını istiyor. Biraz daha müddeti olsa da çalışsa da idrak etse de ondan sonra bu işi anlasa da alsam onun ömrünü sona erdirsem diye tereddüt ediyor. Ama daha evvel verdiği bir hüküm olduğundan yani o kulun ömrünün süresi belli olduğundan onu almak da gerekiyor ama istiyor ki kulu biraz daha çalışsın...
Kulunun ruhunu "kabz etmek" fiilinde, Hakk’ın hem kulunun arzusuna olan hürmeti, hem de onu bir an evvel kendine kavuşturma iştiyakı bir aradadır. Kabz, burada âşık ile Maşuk arasındaki vuslat perdesini kaldıran, sevgi dolu, ilahi bir eylemdir. Sâlikin yolculuğunda yaşadığı Kabz hali, yani mânevî daralma da aslında bu Tereddüt Hadisi'nin bir gölgesidir. Ruh, bir yandan dünyaya bağlıdır, ayrılmak istemez; bir yandan da aslına, Rabb'ine müştaktır. Bu iki çekim arasındaki gerilim, kalpte Kabz olarak hissedilir.
Âlemin Kabzı: İnsân-ı Kâmil'in Varlığı ve Yokluğu
Şeyh-i Ekber, Kabz kavramını ferdî ruhun alınmasından çıkarıp bütün bir âlemin, kevnî düzenin kaderine bağlar. Âdemiyye hikmetinde, yani Hz. Âdem'in kelimesinde, İnsân-ı Kâmil'in âlemdeki yerini anlatırken bu konuya değinir. İnsân-ı Kâmil, Hakk'ın yeryüzündeki halifesidir ve âlem, onun varlığı hürmetine korunur.
Çünkü Yüce Allah âlemin korunması hususunda insân-ı kâmili halife kıldı. Bu sebeple âlemde insân-ı kâmil var oldukça, o âlem daima korunmuş kalır. Sen görmez misin ki, ism-i Zâhir'in mazharı olan bu âlem-i kesîf-i dün- yâda, Hakk'ın zuhûr ve izhârı ve celâ ve isticlâsı, son derece kemâle geldik- ten sonra, insân-ı kâmilin vücûdu zâil ve onun mühr-i vücûdu hizâne-i dünyâdan fekk olunduğu vakit, artık hizâne-i dünyâda hıfzedecek bir şey kalmaz. Zîrâ suver-i zâhire bozulup harâb olur; ve ism-i Zâhir'in ahkâmı ism-i Bâtın'ın kabzasına intikāl eyler...
Dünya, ilahi hazinelerin açıldığı bir sergi yeridir. Bu hazinenin kilidi ve mührü ise İnsân-ı Kâmil'dir. Yeryüzünden İnsân-ı Kâmil'in varlığı çekildiği zaman, bu mühür sökülmüş olur. Artık o hazinede korunacak bir şey kalmaz. Zâhir isminin tecelligâhı olan bu görünen âlem bozulur ve her şey, Bâtın isminin "kabzasına", yani hükmü altına girer. Kıyamet budur.
Bu sır, Şîsiyye (Hz. Şit) hikmetinde daha da açık ifade edilir. Kıyamete yakın, yeryüzündeki son mü'minlerin ruhları da Allah tarafından "kabz edildiğinde" ne olacağını anlatır:
İmdi Allah Teâlâ onu ve onun zamanında olan mü'minleri kabz eyledikde, kalan behâyim gibi kalır. Helâli helâl ve haramı harâm bilmezler. Tabiat hükmüyle, akıl ve şer'den mücerred olan şehvet ile tasarruf ederler. Binâenaleyh kıyamet onların üzerine kopar.
Mü'minlerin ruhlarının "kabz edilmesi", yeryüzünden ilahi bilginin, şeriatın ve akl-ı selimin de kabz edilmesidir. Geriye sadece hayvani tabiatlarıyla hareket eden, insan suretindeki varlıklar kalır. İşte bu, âlemin mânevî ruhunun tamamen kabz edilişidir. Demek ki Kabz, sadece bir kişinin ölüm anı değil, aynı zamanda kevnî bir sondur; ilahi rahmet ve hidayetin bir âlemden çekilmesidir.
Her Şeyi Kuşatan Kabza: Füsûs'un Sırrı
Şeyh-i Ekber, Füsûs'u nasıl yazdığını anlattığı o muhteşem ifadeyle konuyu taçlandırır. O, bu kitabın kendi eseri olmadığını, bir rüya-yı sâlihada bizzat Efendimiz (s.a.v.) tarafından kendisine verildiğini söyler. Ve bu veriliş anındaki müşahedesini şöyle dile getirir:
Kabza-i vâhidede âlem ve kabza-i uhrâda Âdem ve evlâdı ve onda onların merâtibi var idi. Vaktaki Allah Teâlâ, bu imâm-ı vâlid-i ekberde îdâ' eylediği şeye, sırrımda beni muttali' kıldı; bu kitapta, ondan bana tahdîd olunan şeyi îrâd ettim, yoksa ona vâkıf olduğum şeyi değil.
İşte Kabz'ın en yüksek manası buradadır. Cenâb-ı Hakk'ın bir "kabzasında" (avuç, tutuş) bütün bir âlem, diğer "kabzasında" ise o âlemin özü, ruhu ve gayesi olan Âdem (yani İnsân-ı Kâmil) ve onun zürriyeti durmaktadır. Bütün varlık, O'nun kuşatıcı ilminde ve kudretindedir. Şeyh-i Ekber, bu müşahedeyle bütün varlığın sırrına vakıf olmuş, fakat bu kitaba ancak kendisine izin verilen kadarını yazmıştır.
Kalbine bir daralma, bir Kabz hali geldiğinde, bunu sadece psikolojik bir sıkıntı olarak görme. Bil ki bu halin aslı, Hakk'ın Celâl ve Cemâl tecellilerinin, O'nun Kabz (daraltan) ve Bâsıt (genişleten) isimlerinin bir yansımasıdır. Bu hal, seni acziyetini idrak etmeye, Firavun gibi teslim olmaya, Tereddüt Hadisi'ndeki sırrı tefekkür ederek vuslatı arzulamaya ve nihayetinde her şeyin O'nun "Kabza-i Kudreti"nde olduğunu bilerek mutmain olmaya davet eden ilahi bir elçidir.
Füsûs Işığında Derinlik: Zıtların Birliği
Şimdiye dek kabz halinin, o iç daralmasının, ruhun sıkışmasının ne olduğunu konuştuk. Sâlikin yolunda karşılaştığı bu çetin menzilin hikmetlerine kapı araladık. Lakin hakikat ilmi, bir şeyin sadece ne olduğunu değil, ne olmadığını da bilmekle, zıddıyla kaim olduğunu idrak etmekle kemâle erer. Kabz, tek başına bir ada değildir; o, Bast denizinde bir tepe gibidir. Biri olmadan diğerinin manası eksik kalır. Bu bölümde, Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûs pınarından akan hikmetle, bu zıtların nasıl birliğe erdiğini, Celal ve Cemal tecellilerinin sâlikin kalbinde nasıl tek bir raks eylediğini anlamaya gayret edeceğiz.
Yolun başında olanlar, halleri birbiriyle savaşan iki düşman gibi görür. Kahır gelir, lütuf gider. Sıkıntı basar, ferahlık kaçar. Oysa Cem makamı denilen o mübarek idrak ufkuna yükselenler için bu zıtlıklar, Hakk'ın iki eliyle tecelli etmesinden başka bir şey değildir. Bu, bir çatışma değil, bir Tevhid muktezası'dır; yani Birliğin zorunlu bir tezahürüdür. Gazap ve rıza, korku ve ümit gibi haller, yolun başlangıcındaki sâlikin acemiliğidir. Hakikat perdesini biraz aralayanlar için bu ikilik, Celâl’in heybeti ve Cemâl’in ünsiyeti olarak daha kuşatıcı bir şekilde idrak edilir.
Bilhassa yolun ortasında olanlar için bu hal daha belirgindir. Terzibaba Hazretleri'nin, Şeyh-i Ekber'in Kelime-i Âdemiyye şerhindeki izahı, bu mertebeleri ne güzel sıralar:
Bilinmeli ki, "gazap" ve "rıza", Yüce Allah hazretlerinin iki sıfatıdır ki, tasavvuf yoluna yeni başlayanlar için ortaya çıkarlar. Onların ortaya çıkmasıyla tasavvuf yoluna yeni başlayanlarda korku ve ümit ortaya çıkar. Bu sıfatlara karşılık olarak "Celâl" (ululuk, yücelik) ve "Cemâl" (güzellik, lütuf) de aynı şekilde iki ilahi sıfattır ki, tasavvuf yolunda orta seviyede olanlar için ortaya çıkarlar. Bunların ortaya çıkmasıyla orta seviyedeki sâliklerde heybet ve ünsiyet (yakınlık) ve kabz (manevi sıkıntı) ve bast (manevi genişlik) hâlleri ortaya çıkar.
Kabz ve bast, yolun ortasındaki sâlikin heybesinde taşıdığı azıklardır. Başlangıçtaki gibi basit bir korku ve ümitten ibaret değildir artık. Sâlik, bu hallerin kaynağının ilahi sıfatlar olduğunu sezmeye başlamıştır. Celâl tecelli ettiğinde kalbi bir heybetle dolar, bir daralma, bir kabz hali yaşar. Bu, Hakk'ın azameti karşısında kendi hiçliğini idrak etmenin getirdiği bir sıkışmadır. Cemâl tecelli ettiğinde ise kalbi bir ünsiyetle, bir yakınlık hissiyle dolar, bir genişleme, bir bast hali yaşar. Bu da Hakk'ın lütfu ve güzelliği karşısında duyulan bir sevinç ve ferahlıktır. İrfan yolcusu, bu iki halin de Hakk'tan geldiğini bilir ve birini diğerine tercih etme hamlığından kurtulur. Çünkü bilir ki, "irfaniyet, Allah’ı bilmenin şartlarının en başında olanı O’nu zıt isimleriyle ne kadar çok tanıyabilirsek kişi Allah’ı o kadar iyi tanımış oluyor."
Bu zıtların birliği idrakinin en yüksek ifadesi, “Nereye dönerseniz Allah’ın vechi oradadır” (Bakara, 2/115) ayet-i kerîmesinde gizlidir. Ârif, bu sırra erdiğinde, artık yönler ve cihetler onun için anlamını yitirir. Hastalık da şifa da, açlık da tokluk da, kabz da bast da Hakk'ın vechini (yüzünü, hakikatini) gösteren birer ayna olur. Şeyh-i Ekber bu noktayı aydınlatır:
Ya’nî hayât-ı dünyâda, hastalık ve tedâvî ve açlık ve taam ve rahat ve belâ gibi birçok arızalar vardır ki, bunlar insanı işgal eder; ve bu meşguliyet sebebiyle Hakk’a teveccüh edemez. Halbuki Hak “Her ne tarafa dönerseniz vech-i Hak orada zahirdir” buyurduğundan, bu tenbîh üzerine arif, illetine müteveccih olduğu vakit yine Hakk’ı görür. Zira hastalıkta de “vechullâh” zahirdir; ve şifâ ve açlık ve taam ve rahat ve belâda dahi keza zahir olan Hakk’ın “vechidir.
İşte bu, cemü'l-ezdâd (zıtların birliği) makamının ta kendisidir. Ârif, hastalığın sancısında da Hakk’ı müşahede eder, şifanın rahatlığında da. Kabzın karanlığında da O’nun Celâl vechini görür, bastın aydınlığında da Cemâl vechini. O, artık tek bir itikada, tek bir hale, tek bir surete bağlanıp kalmaz. Zira bilir ki, Hakk Teâlâ bütün suretlerde tecelli eder, ama hiçbir suretin içine hapsolmaz. O, her türlü kayıttan münezzehtir. Ârifin kalbi de bu tecelliye ayna olmak için bütün itikatları ve kayıtları kendi içinde toplar ama hiçbirine takılıp kalmaz.
Bu meselenin daha derûnî bir vechesi, tenzih (Hakk'ı her türlü yaratılmışlıktan soyutlama) ve teşbih (Hakk'ı yaratılmışlarda görme) dengesinde yatar. Âlem, Hakk'ın zıll'i, yani gölgesidir. Gölge, hem sahibine işaret eder (teşbih) hem de sahibinin aynı değildir (tenzih). Gölge, varlığını ışıktan alır. Işık olmazsa gölge de olmaz. Şeyh-i Ekber, Yûsuf Fassı'nda bu hikmeti Furkan Suresi'ndeki ayetlerle açıklar:
"Ondan sonra biz güneşi zılle delil eyledik." (Furkan, 25/45) O da Hakk'ın "Nûr" ismidir ki, biz onu zikr ettik. Ve his ona şehâdet eder. Zîrâ nurun ademi ile , yani yokluğu ile zılâl gölge için bir ayn yoktur. "Ondan sonra biz onu kabz-ı yesîr ile bize kabz ettik". Yani kolay bir tutmak ile biz onu tuttuk (Furkan, 25/46) Ve ancak onu kendine kabz etti. Zîrâ o, O'nun zıllidir. O'ndan zahir oldu; ve emrin küllisi O'na rücû' eder. İmdi o, O'dur; O'nun gayri değildir.
Âlem, uzatılmış bir gölgedir. Bu gölgeye delil olan ise Güneş, yani Hakk'ın Nûr ismidir. Nasıl ki güneş olmadan cisimlerin gölgesi olmazsa, Hakk'ın Nûr'u tecelli etmeseydi bu âlem de zuhûra gelmezdi. Sonra Cenâb-ı Hakk, "O gölgeyi kolay bir tutuşla (kabz-ı yesîr) kendimize çektik" buyurur. O ilahi "kabz" fiili, sadece ruhların bedenden alınması değil, aynı zamanda bütün bu kesret âleminin, bu gölgeler diyarının, Aslı'na, yani Zât-ı Mutlak'a döndürülmesidir. Her şey O'ndan zuhûr etti ve yine O'na dönecektir. Yaşadığın o anlık kabz hali, o iç sıkıntısı, bütün varlığın Aslı'na dönme iştiyakının, o büyük "kabz-ı yesîr"in kalbindeki küçük bir yansımasıdır. Varlığın yavaş yavaş fenâya yüz tutması, çocuğun ihtiyarlayıp ölmesi, gölgenin sahibine çekilmesidir.
Ârif, gölgeye takılıp kalmaz. Gölgeden, gölgenin sahibine intikal eder. Kendi varlığını, yaşadığı halleri, kabzı ve bastı birer gölge olarak görür ve bu gölgelerin ardındaki Nûr'u, yani Hakk'ı müşahede eder. Gölgenin birliği (ahadiyeti) cihetiyle o Hak'tır, çünkü tek bir Vücûd'un gölgesidir. Suretlerin çokluğu cihetiyle ise o âlemdir.
İmdi onun zıll olmasının ahadiyeti haysiyetinden o, Hak'tır. Zîrâ Hak, vücûd-i Vâhid ve Ahad'dir. Ve suverin kesreti yani suretlerin çokluğu haysiyetinden yani oluşumundan, özelliğinden o, âlemdir.
Bu yüzden kabz halinde "Ben sıkılıyorum" demek bir mertebedir; "Celâl ismi tecelli ediyor" demek daha ileri bir mertebedir. "Hakk, kendi gölgesini kendine doğru çekiyor" diye müşahede etmek ise ariflerin makamıdır.
Bu tenzih-teşbih birliğinin, bu Muhammedî mîzan'ın en güzel yaşanmış örneklerinden birini Füsûs'ta, Hz. Meryem'in kıssasında görürüz. Cebrail (a.s.), ona insan suretinde göründüğünde, Hz. Meryem bir kabz hali yaşar. Çünkü karşısında bir beşer (teşbih) görmektedir ve bu durumdan korkar. Ama o, bu teşbih suretine takılıp kalmaz. "Senden, Rahmân'a sığınırım" der. Bu, sıradan bir sığınma değildir. Şeyh-i Ekber bunu "istiâze-i cem'iyyet" yani "birleştirici sığınma" olarak adlandırır.
Böyle olunca Allah Teâlâ'nın kendisini ondan halâs etmesi için, kendinden istiâze-i cem'iyyet ile, ondan Allah Teâlâ'ya istiâze etti. Zîrâ muhakkak bunun caiz olmayan şeylerden olduğunu bilir idi. Binâenaleyh ona Allah ile huzûr-ı tâm hâsıl oldu ki, o da rûh-i ma'nevîdir.
Hz. Meryem, karşısındaki suretten (teşbih), o sureti de kuşatan, her şeyin sahibi olan Rahmân'a (tenzih) sığınmıştır. Böylece iki kanadı da birleştirmiş, hem suretin hakkını vermiş hem de surette boğulmamıştır. Bu cem'iyetli tavır, onun yaşadığı kabz halini çözmüş ve Cebrail'in "Ben Rabbinin elçisiyim" demesiyle kalbi genişlemiş, bast haline bürünmüştür. Sâlikin de tecelliler karşısındaki edebi bu olmalıdır. Kabz tecellisi geldiğinde ondan kaçmak yerine, o tecelliden, o tecellinin sahibine sığınmak... Daraltan'dan, Genişleten'e sığınmak... Celâl'den Cemâl'e değil, Celâl'den ve Cemâl'den, bu ikisinin de sahibi olan Hüvviyet'e sığınmak...
Nihayetinde bütün bu zıtlıklar, bu kabz ve bast halleri, bu Celâl ve Cemâl tecellileri, varlığın en kâmil aynası olan İnsân-ı Kâmil'in varlığında düğümlenir. Âlem, İnsân-ı Kâmil'in varlığıyla ayakta durur. O, bu dünyadan göçtüğünde, yani onun "vücûd mührü dünya hazinesinden fekk olduğu vakit", artık Zâhir isminin hükümleri Bâtın isminin kabzasına intikal eder. Bütün kesret âlemi, bütün gölgeler, asıllarına döner. Bu, kıyametin kopması, büyük kabz anıdır.
...ism-i Zâhir'in ahkâmı (hükümleri) ism-i Bâtın'ın (gizli olanın) kabzasına (elinde tuttuğu şeye) intikāl (geçiş) eyler; ve kesif dünya âleminde mevcut olan cemâd (cansız varlıklar) ve nebât (bitki) ve hayvân ve insân ve cinn ve semâvâtta (göklerde) olan melâike (melekler) âlem-i âhirete hurûc (çıkış) eder ve o âlemde cem' (toplanır) olur.
Kalbine bir daralma, bir kabz hali geldiğinde sakın ye'se kapılma. Bil ki bu, acizliğinin bir işareti değil, Hakk'ın Celâl sıfatının bir tecellisidir. Bu, gölgenin, sahibine olan iştiyakının sesidir. Bu, büyük "kabz" anına, bütün zıtlıkların birliğe ereceği o son toplanma anına bir hazırlıktır. O halde ne kabzda boğul, ne de bastta şımar. İki halde de Hakk'ın vechini görmeye çalış. Unutma, daraltan da O'dur, genişleten de. Ve bütün işler, nihayetinde O'na dönecektir.
Mesnevî-i Şerîf'in Diliyle Kabz
Yolculuğumuzun bu menzilinde, her sâlikin mutlaka uğradığı, kiminin korkuyla, kiminin ise hikmetini arayarak geçtiği bir duraktan, Kabz hâlinden dem vuracağız. Hazret-i Mevlânâ, o mana denizinin gavvâsı, bu hâli kuru ve aklî tariflerle değil, gönle dokunan hikâyelerle, ruha işleyen temsillerle anlatır. Mesnevî-i Şerîf'i açtığımızda, Kabz ve onun zıddı olan Bast (mânevî genişlik) hâlinin, sâlikin hayatında nasıl bir raks içinde olduğunu, birbiri ardına nasıl gelip geçtiğini görürüz. O, bize bu hallerin sahibini, kaynağını ve hikmetini göstermek için kelimelerden bir ayna tutar.
Rahmân'ın İki Parmağı Arasındaki Gönül
Her şeyden evvel, sâlikin bilmesi ve teslim olması gereken bir hakikat vardır: Kalp, kendi kendine bir hâlden diğerine geçmez. O, bir kâtibin elindeki kalem gibidir; neyi yazacağı, nasıl yazacağı kâtibin iradesine bağlıdır. Hazret-i Pîr, bu sırrı Efendimiz'in (s.a.v.) bir hadis-i şerîfine yaslanarak o eşsiz üslubuyla açıklar. Mü'minin kalbinin, Rahmân'ın iki parmağı arasında olduğunu, Hakk'ın o kalbi dilediği gibi çevirdiğini bize hatırlatır.
Yani: "Ey güzelcik, kalem kâtibin elinde olduğu gibi, insanın gözü ve gönlü dahi Rahmân'ın iki parmağı arasındadır ve o iki parmağın birisi lütuf ve cemâl (güzellik), diğeri kahr ve celâldir (ululuk)." Bu beyt-i şerîfte يا'ني قلب المؤمن بين الاصبعين من اصابيع الرحمن يقلبها كيف يشاء "Mü'minin kalbi Rahmân'ın parmaklarından iki parmak arasındadır, onu nasıl isterse döndürür" hadis-i şerîfine işaret buyrulur.
Lutuf ve kahır parmağı vardır, arada gönül kalemi bu parmak uçlarından bir kabz ve bast iledir. "Benân", parmak uçları demektir, çoğulu "benâne" gelir. Yani "Yüce Allah'ın birisi lutuf, diğeri kahır parmağı olup gönül kalemi bu iki parmak arasında ya kabz (sıkıntı, daralma) hâlini veyahut bast (genişleme, ferahlık) hâlini yazar." Kul, kabz hâli içinde gam ve elem duyar; bast hâli içinde de ferah ve sürur hisseder; kabz, kahır eseridir ve bast, lutuf eseridir. والله يقبض ويبسط (Bakara, 2/245) yani "Yüce Allah kabz eder ve bast eder" ayet-i kerimesinde bu iki tecelliye işaret buyrulur.
Kalbine gelen o tarifsiz sıkıntının, o boğucu daralmanın (kabz) sebebi, Hakk'ın Celal isminin, Kahır sıfatının bir tecellîsidir. Tıpkı kışın gelişi gibi, ortalığı bir heybet, bir kasvet kaplar. Ruhun donar, için çekilir. Sonra bir de bakmışsın, o sıkıntı gitmiş, yerine bir ferahlık, bir genişlik (bast) gelmiş. Bu da Hakk'ın Cemal isminin, Lütuf sıfatının tecellîsidir. Tıpkı baharın gelişi gibi, her yer canlanır, ruhun coşar.
Sâlikin edebi, bu iki hâlde de feryat etmemek, şımarmamaktır. Kabz geldiğinde, "Bu Kahhâr olan Rabbimin bir tecellîsidir, O'nun heybeti karşısında acziyetimi anlamam içindir," diye tefekkür eder. Bast geldiğinde, "Bu Latîf olan Rabbimin bir lütfudur, O'nun rahmetinden ümit kesmemem içindir," diye şükreder. Çünkü bilir ki, her ikisi de O'ndandır. Ayet-i kerime “Allah daraltır ve genişletir.” (Bakara, 2/245) buyurur. Fail, sadece ve sadece O'dur. Bu idrak, sâlike kabzın içinde bir bast, sıkıntının içinde bir teslimiyet huzuru verir. Hazret-i Pîr'in dediği gibi, mesele kimin parmakları arasında olduğunu bilmektir:
Ey kalem, iclâle mensub isen, bak ki kimin iki parmağı arasındasın?
Eğer sen, o ululuğa ait bir gönül taşıyorsan, o zaman bu hallerin sahibinin kim olduğunu bilirsin. Sıkıntıyı verenin de, ferahlığı verenin de aynı el olduğunu idrak ettiğinde, artık ne sıkıntı seni yıkar, ne de ferahlık seni yoldan çıkarır. Bilirsin ki bütün hareketin, bütün niyetin, bütün hallerin o parmakların ucundadır. Bu, acziyetin zirvesi, aynı zamanda en büyük özgürlüktür.
Kabz Hâlinin Hikmetleri ve Sâlikin Çâreleri
Bu kabz hâli neden gelir? Bazen sâlikin yolunda bir toz, bir leke olur da ondan gelir. Bir edebe muhalif hareket, bir gevşeklik, bir gaflet, kalbin aynasını bulandırır ve tecellî bulanıklaşır, kabz olarak zuhûr eder. Hazret-i Mevlânâ, bu durumu yalın bir şekilde anlatır:
Sen bir virdi terk ettiğin vakit, sülükde sana ondan dolayı rencden ve sıtmadan kabz gelir. "Vird", Hakk yolcusunun dualardan, nafile namazlardan ve Kur'an-ı Kerim okumaktan her gün kendisine verilmiş olan vazifesinden ibarettir. Yani, "Ey Hakk yolcusu, Hakk yoluna girişinde, sen kendine vazife bildiğin ve yapmayı alışkanlık edindiğin ibadetlerinden birini terk ettiğin zaman, kalbine bir daralma ve bir sıkıntı gelir ve sonuçta vücudunda bedensel ağrılar ve sıtmalar meydana gelir."
Bu, bir te'dibdir, bir terbiyedir. Dost'un, "Yoluna dikkat et, gevşeme!" diye bir uyarısıdır. Sâlikin günlük zikri, virdi, onun mânevî gıdasıdır. Gıdasız kalan ruh, elbette daralır, sıkılır, hastalanır. Bu kabz, aslında bir rahmettir; sâliki tekrar yoluna, ahdine döndürmek için bir işarettir.
Bazen de insan, aklının ve ilminin getirdiği çarelerle bu sıkıntıdan kurtulmaya çalışır. Fakat kalp işi, akıl işine benzemez. Bazen en mantıklı görünen deliller, en hikmetli sanılan sözler bile kalbe inbisât (genişlik) değil, kabz verir. Hazret-i Mevlânâ bunu, yanlış ilacın hastalığı artırmasına benzetir:
Sirkengebîn", "sirke" ile "engebîn" kelimelerinden mürekkebdir... Fâidesi safrâyı ref etmektir. Ya'ni doktorlar hastaya sirkengebîn verdiler. Kazâ-yı ilâhî cihetinden safrâyı çoğalttı. Bâdem yağı verdiler, inkıbâza nâfi' iken, tabîata kuruluk ve kabz verdi. "Bâdem yağı"ndan murâd, âlim-i zâhirî efendilerin Kur'ân ve hadîs ına'nâlarını te'villeridir ki, bu te'viller kalbe inbisât değil, bilakis kabz verir.
Her ilim, her söz, her tedbir, kalbin ilacı olamıyor. Hatta bazen zâhirî ilim ve aklî çıkarımlar, ruhun hastalığını daha da derinleştiriyor. Çünkü ruhun ilacı, aklın bulduğu değil, Hakk'ın lütfettiğidir.
Kabz anında ne yapmalı? Bazen bir sembolik hareket, bir içten yöneliş, kilitli kapıları açıverir. Mevlevîlerin giydiği "ferecî" adındaki cübbenin hikâyesi tam da böyledir:
Bir sûfî, kabz (manevî sıkıntı) hâlinde cübbesini yırttıktan sonra, onun önüne bast (manevî genişlik) hâli geldi... "Harac", sıkıntı ve darlık ve kabz hâlidir. “Ferec”, şâdî ve sürûr ve bast hâlidir... O sûfi o yırtılmış cübbenin adını "ferecî" koydu. O ilahi sırlara vâkıf ve hakikat ehlinin sırdaşı olan sûfi adamdan bu lakap etrafa yayıldı.
Sûfî, içinde hissettiği sıkıntıyı, darlığı, kapalı cübbesinde görür. Onu yırtıp açarak, hem fiziken hem de manen bir "ferec"e, bir açılıma niyet eder. Ve o samimi niyet ve hareketle, kalbine bast hâli gelir. Sıkıntının (harac) içinden ferahlık (ferec) doğar. Bu hikâye bize der ki: sıkıntı anında donup kalma, bir adım at, bir niyet eyle, bir kapı arala. Belki de o küçük hareket, büyük bir fethin anahtarı olacaktır.
Kabz'ın Vücûdî Boyutu: Pîr'in ve Âlemin Kabzası
Kabz, sadece sâlikin kalbine gelen bir hâl değildir. O, aynı zamanda kevnî, yani bütün varlığı kuşatan bir işleyiştir. Hakk Teâlâ, nasıl âlemi bir nefesle (Nefes-i Rahmânî) yaymışsa, yine bir "kabz" ile, yani tutuş ve çekiş ile onu kendine döndürür. Furkan Suresi'ndeki gölge misali, bu büyük hakikati anlatır:
Rabbine bakmaz mısın? Gölgeyi nasıl uzattı. Hâlbuki isteseydi, onu hareketsiz kılardı. Sonra biz ona güneşi delil kıldık; sonra onu kolayca bir kabz (geri çekme) ile kabz ettik.
Bütün âlem, Hakk'ın isim ve sıfatlarının bir gölgesidir. Sonra Zât güneşi tecellî eder ve bu gölgeleri eritip kendine doğru çeker, kabz eder. Bizim yaşadığımız her bir ölüm, ruhun bedenden kabz edilmesi, bu büyük kevnî kabzın bir parçasıdır. Efendimiz (s.a.v.) "Muhakkak ruh kabz olunduğunda, bakış ona tabi olur." buyurur. Ruhun bedenden çekilişi, o en büyük kabz anıdır. Bütün bir ömür, o son kabz anına hazırlıktır. "Kişi bulunduğu hâl üzere kabz olunur ve öldüğü hâl üzere haşr olunur" hadis-i şerîfi, bu hazırlığın ne kadar mühim olduğunu gösterir. Hayatını ne ile geçirdiysen, hangi hâl üzereysen, ruhun o hâl üzere kabz edilir.
Bu büyük ve heybetli işleyişte, sâlikin bir rehberi, bir kılavuzu vardır: Pîr, yani Mürşid-i Kâmil. O, zamanın kutbudur, Hakk'ın yeryüzündeki halifesidir. Âleme dağıtılan bütün mânevî rızıklar, lütuf ve kahır tecellîleri, onun eliyle, onun tasarrufuyla dağıtılır.
Halk fertlerinden her birinin âlem kutbundan istifadesi, ona sıfat itibarıyla yakınlığı oranındadır... Bu âlem-i şehadette sûrî ve ma'nevî erzâk onun kabza-i tasarrufundan tevzî' olunur. Yeryüzünde Hakk'ın halîfesidir ve hazain-i ilâhiyyenin emînidir.
Müridin kalbine gelen kabz da, bast da Pîr'in mânevî tasarrufu altındadır. Ama bu, Pîr'in keyfî bir fiili değildir. O, Hakk'ın elinin bir mazharıdır. Onun eli, Hakk'ın kabzasından başka bir şey değildir.
Pîrin eli gâiblerden kısa değildir; onun eli Allah'ın kabzasından başka değildir. Mürşid-i kâmil (Allah'a ulaştıran olgun rehber), huzurundan uzak olan sâliklerini (Hakk yolcularını) terbiye etmekten âciz değildir. Kendisi doğuda ve müridi batıda olsa bile, onun yardımına yetişir... Çünkü mürşidin eli, kabza-i Hak'dan başka bir şey değildir.
İnsân-ı Kâmil, müridin istidadına, yani kabiliyetine göre ona terbiye verir. Müridin kalp dağına bir tecellî ile yönelir; bazen celal ile kabz verir ki nefs kırılsın, acziyet anlaşılsın; bazen cemal ile bast verir ki kalp ümit ile dolsun, şevk ile yol alsın. O, "hakîm olan üstâddır." Onun terbiyesi ne fazla ne eksiktir, tam müridin ihtiyacı kadardır.
İnsân-ı kâmil, mürîdin dağ gibi olan kalbine, herhangi mertebeden olursa olsun; ve "kabz" ve "bast" gibi her ne te'sîr kasdıyla teveccüh ederse etsin, o hakîm olan üstâddır. Onun terbiyesi, mürîdin isti'dâdından ne ziyâde ne de noksân vâki' olmaz. Ona tamâmen hakkını verir.
İster kalbine ansızın gelen bir sıkıntı olsun, ister mürşidinin eliyle gelen bir terbiye, isterse ruhunun bedenden ayrılacağı o son an olsun, kabz, Hakk'ın bir fiilidir. O, hem Kahhâr'dır, hem Latîf'tir. Hem kabz eder, hem bast eder. Sâlike düşen, bu ilahi raksın içinde savrulmak değil, her iki hâlin de sahibini bilerek edeple durmaktır. Kabz geldiğinde O'nun heybetine sığınmak, bast geldiğinde O'nun lütfuna şükretmektir. Unutma ki, kışın o dondurucu kabzı olmasa, baharın o hayat veren bastı bu kadar kıymetli olmazdı. Her ikisi de aynı bahçıvanın, yani Cenâb-ı Hakk'ın işidir. O'nun işinde ise abes yoktur, sadece hikmet vardır.
Mesnevî Ciltlerinden İzler
Ahmed Avni Konuk'un on üç ciltlik Mesnevî-i Şerîf şerhinde Kabz kavramı, farklı ciltlerde ayrı yönleriyle işlenir. Hangi beytin hangi ciltte geçtiğini bilmek, okuyucuya bu deryada bir pusula sunar:
- Cilt 1: "Kur'ân'ı hevâ-yı nefsâni üzerine te'vil edersin, yüksek olan ma'nâ senden alçak ve eğri oldu."
- Cilt 2: "Sen ancak gam ve şâdi içindesin ve bu kadar; ey adem, muhakkak ade[mzâde olan kişi sürekli kabz-bast içindedir]"
- Cilt 4: "Kabz ve bast ise, vârid-i gaybden ibâret olup, sebebi sâlik indinde meçhül olur. Sâlik havf ve recâ makâmından, ya'ni makâm-ı ne[fs]"
- Cilt 5: "Onun ahkâmına ve icâbatına tâbi' ve sâlik olanlar ise 'Allah' ism-i câmi'inin kabza-i kudretinde fikren ve fiilen ve sûreten müstemirr olup, inhilâl kabûl etmezler."
- Cilt 6: "Rahmân'ın birisi lutuf, ve diğeri kahır parmağı olup gönül kalemi bu iki parmak arasında ya kabz hâlini ve yâhut bast hâlini yazar. Abd kabz hâli içinde gam[a duçar]"
- Cilt 9: "Onun önüne bast geldi. 'Kabz', sıkıntı ve darlık ve kabz hâlidir. 'Ferec', şâdî ve sürûr ve bast hâlidir. 'Sûfî', ehl-i Hak ıstılâhında 'cemâl-i ezelînin müşâhedesi ve zât-ı Hakk'a fart-ı muhabbet sebe[biyle olur]'"
- Cilt 13: "Hak Teala'nın Azrail (a.s.)a: 'Canlarını kabz ettiğin bu halayıktan senin merhametin kimin üzerine pek ziyade geldi?' diye hitabı ve Azrail (a.s.)"
Kavramlar Ağı, Kaynaklar ve Değerlendirme
Kavramlar Ağında Kabz
Manevî haller bir denizin dalgaları gibidir; biri gelir, diğeri gider. Kabz hali de bu denizin en derin, en sessiz ve bazen en karanlık görünen dalgalarından biridir. Onu tek başına anlamak mümkün değildir; ancak kendisiyle birlikte var olan diğer haller ve hakikatler ağı içinde manası aydınlanır.
Kabz, en doğrudan ve en zaruri bağı zıttı olan Bast haliyle kurar. Biri daralma, sıkışma, ruhun içe çekilmesi ise, diğeri genişleme, ferahlama ve ruhun dışa taşmasıdır. Bu ikisi, sâlikin kalbinde Hakk'ın tecellîlerinin iki temel rengidir. Tıpkı gece ile gündüz, nefes alıp vermek gibi birbirini takip eder ve birbirini tamamlar. Biri olmadan diğerinin kıymeti bilinmez. Bast halindeki neşe ve vuslat sarhoşluğu, Kabz'ın getirdiği acziyet ve niyaz şuuruyla dengelenir. Bu iki hal, sâlikin mânevî yolculuğunda kullandığı iki kanat gibidir; tek kanatla menzile varılmaz.
Bu iki kanadın rüzgârını aldığı kaynak ise Celâl ve Cemâl isimleridir. Kabz, Hakk'ın Celâl (azamet, heybet, kahır) sıfatının kalpteki tecellîsidir. Sâlik bu tecellî altında kendi hiçliğini, küçüklüğünü idrak eder; korku (havf) ve heybet hisleriyle dolar. Bast ise Cemâl (güzellik, lütuf, ikram) sıfatının bir yansımasıdır. Bu tecellî altında sâlik, Hakk'ın rahmetini, sevgisini ve yakınlığını hisseder; ümit (recâ) ve ünsiyet ile dolar. Dolayısıyla Kabz ve Bast, ilahi isimlerin sâlikin varlık aynasındaki gölgelerinden, o aynada beliren renklerinden başka bir şey değildir. Celâl'in heybeti kalbi sıkar, daraltır; Cemâl'in letafeti ise gönlü açar, genişletir.
Kabz, aynı zamanda bir Hal çeşididir. Tasavvuf usûlünde "hal," sâlikin kendi çabasıyla elde etmediği, Cenâb-ı Hakk tarafından kalbe ilka edilen, gelip geçici mânevî durumlara denir. Makam gibi kalıcı ve kesbî (çabayla kazanılmış) değildir. Kabz da böyledir; bir imtihan veya bir ders için gelir, hikmeti tamamlanınca gider. Sâlik, Kabz halini sahiplenmemeli, "Ben sıkıntılıyım" demek yerine, "Kalbimde bir Kabz hali misafirdir" demeyi bilmelidir. Bu, halin geçiciliğini ve verenin Hakk olduğunu idrak etme edebidir.
Bazen Kabz hali o kadar derinleşir ki, sâliki bir Vecd haline, yani bir tür mânevî kendinden geçişe sürükleyebilir. Genellikle Vecd, Bast halinin coşkusuyla, ilahi güzellik karşısında duyulan taşkın bir sevinçle ilişkilendirilir. Ancak Celâl tecellîsinin şiddeti de bir Vecd hali doğurabilir. Bu, neşe ve coşku Vecd'i değil, heybet ve "mahv" (yok oluş) Vecd'idir. Sâlik, Hakk'ın ezici azameti karşısında kendi varlığının adeta silindiğini, bir hiç olduğunu hisseder. Bu, korkuyla karışık bir hayranlık, bir tür "erime" halidir. Dolayısıyla Kabz, sadece bir bunalım değil, aynı zamanda sâliki kendi benliğinin sınırlarından taşıran derin bir tecrübenin de kapısı olabilir.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Terzibaba İrfan Mektebi'nin bu dijital kütüphanesinde Kabz kavramını üç büyük pınardan beslenerek anlamaya gayret ettik. Her biri, hakikatin farklı bir yüzünü aydınlatan birer ayna gibidir.
Yolumuzun kurucusu, mürşidimiz Terzibaba Necdet Ardıç Hazretleri'nin sohbet ve eserlerinde Kabz, en başta seyr-i sülûk eden bir dervişin bizzat yaşadığı, tecrübe ettiği bir hal olarak ele alınır. Terzibaba, bu hali doğrudan doğruya ilahi isimlerin tecellîsine, Celâl ve Cemâl'in sâlikin kalbindeki cilvesine bağlar. O'nun dilinde Kabz, bir ceza değil, bir terbiye aracıdır. Sâliki gafletten uyandıran, acziyetini hatırlatan, dua ve niyaz kapısını çaldıran ilahi bir sarsıntıdır. Sohbetlerinde, müridin gördüğü bir zuhuratın (rüyanın), yaşadığı bir sıkıntının nasıl Kabz haliyle ilişkili olduğunu, mürşidin bu noktada müridin haline nasıl ayna tuttuğunu ve bu dar boğazdan nasıl selametle geçileceğini pratik misallerle anlatır. Âlemin, Hakk'ın bir gölgesi (zıll) olduğu hakikatinden hareketle, Kabz ve Bast'ın da bu gölge varlıkta beliren ilahi renkler olduğunu, asıllarının ise Hakk'ın Zât'ında bir olduğunu öğretir.
Bu pratik ve yaşanmış hikmetin ilmî ve vücûdî temelini ise Şeyh-i Ekber İbn Arabî Hazretleri'nin Füsûsu'l-Hikem'inde buluruz. Füsûs'ta "kabz" kelimesi, sadece kalbin bir hali olmaktan çıkar, bütün bir kevnî işleyişin temel bir fiili olarak karşımıza çıkar. Mûsevî Fass'ta Sâmirî'nin, Cebrail'in (Rûh'un) izinden bir "kabza" yani bir avuç toprak almasıyla cansız buzağıya hayat vermesi hadisesi, ilahi "kabz" fiilinin hayat ve ölümle olan derin bağını gösterir. Yine Füsûs, ruhların bedenden alınması eylemini de bu ilahi "kabz" fiiliyle açıklar. Şeyh-i Ekber'in nazarında Kabz, Hakk'ın âlem üzerindeki mutlak tasarrufunun bir adıdır. O, dilediği zaman ruhu "kabz eder" (alır), dilediği zaman "bast eder" (yayarak hayat verir). Bu, meselenin artık sâlikin kalbinden bütün bir varlık mertebelerine taşınmasıdır.
Bu ilmî derinlik ve pratik yaşanmışlık, Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî Hazretleri'nin Mesnevî-i Şerîf'inde ise aşk ve hikâye diliyle gönüllere nakşedilir. Mevlânâ, "Mü'minin kalbi, Rahmân'ın iki parmağı arasındadır; onu dilediği gibi evirip çevirir" hadis-i şerifini esas alarak, Kabz ve Bast hallerini Hakk'ın kudret elinin kalpteki dokunuşları olarak resmeder. O'na göre sâlik, bu hallerin kendi nefsinden kaynaklandığını sanma yanılgısına düşmemelidir. "Allah daraltır ve genişletir" (Bakara, 2/245) ayeti, bu hallerin yegâne failinin Cenâb-ı Hakk olduğunu hatırlatan bir mühür gibidir. Mesnevî'deki hikâyeler, bu hakikati ete kemiğe büründürür. Sıkıntıdan cübbesini yırtan dervişin hikâyesi, Kabz anında gösterilen sabrın ve teslimiyetin sonunda mutlaka bir "ferec" yani ferahlık ve genişlik getireceğini müjdeler. Sirke ile balın karışımından yapılan "sirkengebîn" içeceği metaforuyla, acı (kabz) ve tatlının (bast) ilahi kader potasında nasıl bir araya gelerek şifalı bir iksir oluşturduğunu anlatır.
Böylece bu üç kaynak, birbirini tamamlayan bir bütünlük içinde Kabz hakikatini bize sunar: Terzibaba ile onu hâl olarak yaşar, İbn Arabî ile aslını ve hakikatini bilir, Mevlânâ ile de aşkını ve hikmetini tadarız.
Değerlendirme
Kabz, yoldan bir sapma veya mânevî bir gerileme değildir. Bilakis, seyr-i sülûkun en temel ve en öğretici duraklarından biridir. O, Hakk'ın Celâl isminin bir tecellîsi olarak sâliki kendi acziyetiyle yüzleştiren, benlik iddialarını kıran ve teslimiyet kapısını açan kıymetli bir misafirdir. Bu daralma hali, ardından gelecek olan genişlemenin (Bast) habercisi ve rahmetin bir başka suretteki tecellîsidir. Sâlikin edebi, bu halde şikâyeti bırakıp sabırla ve müşahedeyle beklemesidir; zira sıkan da açan da, daraltan da genişleten de aynı Kudret Eli'dir. Bu iki halin birbiri ardına gelişi, kalbin mânevî teneffüsüdür ve bu teneffüs durmadıkça, kalp diri demektir. Öyleyse Kabz, ölüm değil, daha derin bir dirilişin sancısıdır.