Nefs-i Külli
Nefs-i Külli, tasavvuf düşüncesinde, varlık âleminin ortaya çıkışını açıklayan temel bir ilkedir. O, kendisinden önce gelen Akl-ı Evvel veya Akl-ı Küll’ün feyzini ve bilgisini kabul eden, bütün varlığın suretlerini kendi bünyesinde bir tohum gibi taşıyan ve onları doğurmaya hazır olan büyük bir “levha” ve kevnî bir “ana” olarak tasavvur edilir. Bu kavram, Cenâb-ı Hakk’ın halk etme fiilinin nasıl bir düzen ve ilişki içinde gerçekleştiğini, soyut âlemden somut âleme geçişin hangi ilahi esaslarla olduğunu anlamak için bir anahtar sunar. Nefs-i Külli, hem kâinatın hem de insanın varoluşunu anlamlandıran, hem kabul edici hem de son derece üretken olan hayat dolu bir hakikattir.
Kavramın Kökeni ve Anlamı
Nefs-i Külli kavramının kökeni, varlığın ilk ortaya çıkışını anlatan ilahi esaslara dayanır. Bu anlayışın temelinde, bütün varlık âleminin Akl-ı Küll (Küllî Akıl) ve Nefs-i Küll (Küllî Nefs) adıyla anılan iki temel ilkenin izdivacından, yani birleşmesinden doğduğu fikri yatar. Bu iki ilke, birbirini tamamlayan bir çift gibidir. Terzibaba, Altı Peygamber — Hz. Âdem eserinde bu konuyla ilgili bir hadis nakleder:
Allah evvelâ benim aklımı ve nefsimi halk etti. — Altı Peygamber — Hz. Âdem
Bu münasebetle Akl-ı Küll, fâil yani etken, eril ve bilgi veren bir esastır. O, ilahi ilimdeki bütün hakikatleri icmâlen (topluca) bilir ve bu bilgiyi Nefs-i Küll’e aktarır. Nefs-i Küll ise bu feyzi kabul eden, edilgen, dişil ve doğurgan bir ilkedir. Akl-ı Küll bir kalem ise, Nefs-i Küll üzerine yazı yazılan bir levhadır. Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin TEDBIRAT I ILAHIYYE adlı eserinde bu ilişki açıkça belirtilir:
İmdi “kalem-i a‘lâ” “akl-ı küll”den ibârettir. [...] “Levh-i mahfûz” nefs-i küllîden ibârettir. Ve o taayyün-i melekîden ibârettir ki “kalem”de mevcûd olan şeyin tafsîli, onda ilkâ-yı kalem ile mütehakkıktır. Ve bu levh, “ümmü’l-kitâb”dır. — TEDBIRAT I ILAHIYYE
Dolayısıyla Nefs-i Küll, ilahi ilimdeki bütün kabiliyetlerin, yani kâinatta var olacak her şeyin suretinin açığa çıktığı, tafsilatlı olarak işlendiği yerdir. O, “Ümmü’l-Kitab” (Kitabın Anası) ve “Levh-i Mahfuz” (Korunmuş Levha) olarak da isimlendirilir. Çünkü bütün varlıklar, kaderleri ve halleriyle bu küllî nefsin içinde yazılıdır.
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde açıkladığı gibi, Akl-ı Küll ve Nefs-i Küll arasındaki bu ilişki, bir fiil (etki) ve infiâl (etkilenme), kuvvet ve zayıflık ilişkisi doğurur. Bu da eril (zükûret) ve dişil (ünûset) esasların ortaya çıkışıdır. Bütün varlıkların doğuşu, bu iki ilkenin birleşmesi ve kaynaşmasından meydana gelir. Bu âfâkî düzlemde Akl-ı Küll, hakiki Âdem’in; Nefs-i Küll ise hakiki Havvâ’nın sureti olarak görülür. Bu iki ilahi esas, âdeta kâinatın anne ve babası konumundadır. Nitekim TB. Fusûs Mukaddimesi’nde bu izdivacın bütün varlıkları doğurduğu belirtilir: “Ve bu muhtelif taayyünlerin meydana gelmesi ve çeşit çeşit sûretlerin doğumları akl-ı kül ile nefs-i küllün izdivâcından oluştu.”
Terzibaba'nın Yaklaşımı
Terzibaba’nın sohbet ve yazılarında Nefs-i Külli kavramı, sadece teorik bir kâinat ilmi unsuru olarak kalmaz; aynı zamanda insanın kendi varlığını, mânevî yolculuğunu, mürşidiyle ve dünyayla ilişkisini anlamak için canlı ve pratik bir anahtar haline gelir. O, bu klasik kavramı gündelik hayatın, kişisel tecrübelerin ve zuhuratların içine taşıyarak somutlaştırır.
Akl-ı Küll ve Nefs-i Küll: Âfâkî Bir Çift ve Zuhûrun Temeli
Terzibaba, Akl-ı Küll ve Nefs-i Küll’ü, bütün varlık âlemlerinin ortaya çıkmasını sağlayan ilahi bir çift, bir izdivaç olarak ele alır. Sohbet Arası Sohbetler CD 14 (2003)’te bu durumu şöyle açıklar: Akl-ı Küll, bütün âlemleri içten ve dıştan kuşatan külli bir programdır. Nefs-i Küll ise bu programın zuhura geldiği, yani tecelli ettiği üretken alandır.
İşte bu ilahi manada akl-ı küll ile ilahi manada nefs-i küllün, latif âlemdeki akl-ı külle nefs-i küllün o manada, o âlemde izdivacından, birlikte faaliyet göstermesinden bu âlemler zuhura geliyor. Ki buna diğer isimle Cenab-ı Hakk’ın tecellisi deniyor. — Sohbet Arası Sohbetler CD 14 (2003)
Bu yaklaşımda, Akl-ı Küll’ün insanlık tarihindeki ilk külli zuhuru Hz. Âdem, Nefs-i Küll’ün karşılığı ise Hz. Havvâ’dır. Onların birleşmesinden insan neslinin meydana gelmesi gibi, bu iki küllî ilkenin birleşmesinden de bütün âlemler meydana gelmiştir. Altı Peygamber — Hz. Âdem eserinde bu konu, “Âdem’in halkıyyetinin, Allah’ın iki eliyle yani Cemâl ve Celâl elleriyle oluştuğu bildirilmiş idi. Bu hal Akl-ı kül ve Nefs-i kül diye de ifade edilir. Akl-ı kül sağ, Nefs-i kül de soldur,” ifadeleriyle açıklanır. Hz. Havvâ’nın Hz. Âdem’in sol eğe kemiğinden halk edilmesi, aslında Âdem’de birleşik halde bulunan Nefs-i Küll hakikatinin ondan ayrılıp müstakil bir suret kazanması olarak yorumlanır. Böylece biri Akl-ı Küll’ü (sağ), diğeri Nefs-i Küll’ü (sol) temsil eden iki ayrı varlık ortaya çıkmıştır.
İnsan Varlığında Akl-ı Küll ve Nefs-i Küll
Terzibaba’ya göre, “Âlemde ne varsa Âdem’de o vardır” sırrınca, bu âfâkî ilkeler insanın kendi varlığında da mevcuttur. İnsan, bu büyük âlemin küçük bir modelidir. Sohbet Arası Sohbetler CD 14 (2003)’te bu küçük âlem yapısı şöyle anlatılır:
Kendimizde bir aklımız var, gönlümüz var. Bir sadrımız var. Aklımız var. Aklımız arş, arş-ı küll. Gönlümüz nefs-i küll ve kürsi. Bedenimiz kürsi (kürsiyyu hüssemavati velard) aklımız da arş. Yani genel âlemler içerisindeki bizim minyatür olarak bu âlemleri ifade ediyoruz. — Sohbet Arası Sohbetler CD 14 (2003)
Bu benzetmede insanın aklı, bütüncül programı taşıyan Akl-ı Küll’e; gönlü ve bedeni ise bu programın tecelli ettiği, üretimin ve hislerin ortaya çıktığı Nefs-i Küll’e karşılık gelir. Terzibaba, bu irtibatın önemini bir kanser hücresi benzetmesiyle daha da çarpıcı hale getirir: Bedenin bir hücresi (akl-ı cüz), beynin yönetimindeki bütüncül akıldan (akl-ı küll) koptuğunda, neyi ne kadar üreteceğini bilemez hale gelir ve kontrolsüzce çoğalarak tüm bedenin fesadına yol açar. Tıpkı bunun gibi, cüz’i varlıkların da küllî olanla bağını koparmaması gerekir.
Bu ayrım, insanın bedeninde de bir karşılık bulur. Çeşitli metinlerde, bedenin sağ tarafı Akl-ı Küll ile, sol tarafı ise Nefs-i Küll ile ilişkilendirilir. Örneğin Nebe' Sûresi şerhinde, askeri bir gemideki sancak (sağ) ve iskele (sol) nöbeti tecrübesi, bu mânevî ilkeyle yorumlanır: “Sancak-Sağ aklı küll, iskele-sol ise nefsi küll dür.”
Mânevî Yolculukta Bir Anahtar: Mürşid ve Cemaat
Terzibaba’nın yaklaşımının en belirgin yönlerinden biri, bu küllî hakikatleri seyr-i sülûk yolundaki mürşid-mürid ilişkisine tatbik etmesidir. Bendeki Terzi Babam ve Kamer Sûresi gibi eserlerde, Mürşid-i Kâmil, yol gösteren, ilim ve feyiz veren yönüyle Akl-ı Küll’ü temsil eder. Mürşidin eşi, ailesi veya cemaati ise bu ilmi kabul eden, işleyen ve yeni mânevî doğumlara vesile olan Nefs-i Küll olarak görülür. Kamer Sûresi’nde geçen bir zuhurat yorumunda bu ilişki şöyle ifade edilir:
Bizler kendi yolumuzda “Cem” hâline Necdet Babamız ve Nüket Annemiz ile Nefs-i Küll ve Akl-ı küllümüzün üçüncü yönüne ulaşıp, Necdet Babamızın gönlüne doğumumuzu gerçekleştirerek. — Kamer Sûresi
Bu, sâlikin mânevî doğumu olan “veled-i kalb”in, ancak bu iki kutbun bir araya gelmesiyle mümkün olacağını gösterir. Sâlik, mürşidinden aldığı ilmi (sütü) kabul eden bir konumdadır. Kamer Sûresi’ndeki bir başka yorumda bu durum, Hz. Musa’nın sadece kendi annesinin sütünü kabul etmesine benzetilir: “salikte sadece öz annesi mesabesinde ve Nefsi Küll konumunda olan Mürşidinin ilim sütünü kabul eder.” Bu, sâlikin Nefs-i Küll makamında, mürşidinden gelen Akl-ı Küll feyzine tam bir teslimiyetle açılması gerektiğini anlatır.
Bu mânevî terbiye süreci, Bendeki Terzi Babam (Cilt 1) eserinde bir "mihenk taşı" benzetmesiyle daha da somutlaşır. Mürşidin eşi olan Nüket Anne, "Nefs-i küll hakîkatinin zuhûr bulmuş hâli" olarak, yola yeni gelen kişiyi ayarını ölçmek için vurulan bir mihenk taşına benzetilir. Mürşidin bâtınî yönü terbiye ederken, onun nefsânî, yani hanımlık yönü de gelen kişinin "kumaşına" bakar; bu nefs kumaşından Hakk'ın gelini olacak bir elbise dikilip dikilemeyeceğini değerlendirir.
Üretkenlik, Kabul ve Cinsiyetin Remzî Anlamı
Nefs-i Küll’ün en temel özelliklerinden biri, “üretkenlik” ve “kabul etme”dir. Bu ilke, dişil esasla ve kadınla remz edilir. Er-Rahmân ve Nebe' Sûresi şerhlerinde yer alan bir ifadeye göre, meseleye bu yönden bakıldığında kadının bu dünyada Nefs-i Küll mertebesinin en kâmil zuhuru olduğu görülür. Bu, kadının doğurganlığı ve hayatı besleyen yönüyle Nefs-i Küll’ün en somut tecellisi olarak görüldüğünü ifade eder. Erkekler ise “akl-ı kül” tecellilerine mazhar olmuşlardır.
Terzibaba, bu ilkesel ayrımı gündelik hayattaki adetleri yorumlamak için de kullanır. Sohbet Arası Sohbetler CD 14 (2003)’te, Batılıların sol elle, Müslümanların ise sağ elle yemesini bu münasebetle değerlendirir. Ona göre Batılılar, maddeye ve üretkenliğe dayalı medeniyetleriyle Nefs-i Küll (sol taraf) hükmü altındadır ve kendi mertebelerine uygun davranmaktadırlar. Hz. Peygamber’in ümmeti ise Akl-ı Küll (sağ taraf) hükmü altında olduğu için sağ elle yemelidir. Bu yorum, bir davranışın ardındaki mânevî mertebeyi ve duruşu okuma çabasıdır.
Bu ilkesel ayrım, mânevî yolculukta cinsiyetin ötesine geçer. Bendeki Terzi Babam (Cilt 1)'de belirtildiği gibi, "derviş damatlığı" ve "gül gelinlikleri" hem erkek hem de hanım dervişler tarafından giyilir. Bunun sebebi, her bir insanın varlığında "Akl-ı Küll ve Nefs-i Küll yönleri" bulunmasıdır. Dolayısıyla her sâlik, bu iki kutbu kendi içinde birleştirmekle yükümlüdür.
Gündelik Hayat ve Zuhurâtın Okunması
Terzibaba için Akl-ı Küll ve Nefs-i Küll ayrımı, sadece yüksek nazarî bir konu değil, aynı zamanda etraftaki her şeyi, yaşanan her olayı ve görülen her rüyayı (zuhurâtı) anlamlandırmak için bir okuma metodudur. Bu iki ilke, âdeta kâinatı ve hayatı okumak için bir gözlük gibidir.
Bendeki Terzi Babam ve İbretlik Bir Hikâye gibi eserler, bu türden yorumlarla doludur. Örneğin, bir sâlikin annesiyle olan ilişkisi, onun Nefs-i Küll hakikatiyle olan imtihanı olarak görülür: “Annen nefsi küll hakikatidir. Onun ile sulh içinde olman eğitimin için önemlidir.” Eşinin veya bir hanımın ismi, eşyaları veya zuhurattaki rolü, Nefs-i Küll’ün üretkenliği ve kabul ediciliğiyle ilişkilendirilir. Yolda görülen tek bir kadın çizmesi bile, “Hanım (Havva) ayakkabısı ve sağ taraf olarak nefs-i küll ile bağlantısı” düşünülerek tefekkür edilir. Hatta bir araba plakasındaki harfler, Terzibaba’nın eşinin, yani kendi Nefs-i Küll’ünün isim ve soy isminin baş harfleri olarak yorumlanabilir.
Bu yaklaşım, Nefs-i Küll kavramını soyut bir plandan alıp, sâlikin her an tecrübe ettiği, nefes alıp veren canlı bir hakikate dönüştürür. Böylece Nefs-i Küll, kâinatın zuhûrunu açıklayan bir ilke olmaktan çıkar, kişinin kendi annesi, eşi, cemaati ve en nihayetinde kendi gönül âlemi olarak tecrübe ettiği bir varoluş alanına dönüşür. Bu, her şeyin ilahi bir anlam taşıdığı ve her tecellinin Akl-ı Küll’den Nefs-i Küll’e bir hitap olduğu bir irfanî bakış açısıdır.
Terzibaba'nın bu yaklaşımı, kâinatın en büyük sırlarını en yakınımızdaki ilişkilerde ve tecrübelerde okuma imkânı sunar. İbretlik Bir Hikâye’de ifade edildiği gibi, bizlerin sadece zâhirî anne ve babası yoktur; bunlarla birlikte Hz. Âdem ve Havva, mürşidimiz ve hanımı, ve en temelde âlemlerdeki Akl-ı Küll ve Nefs-i Küll olmak üzere dört anne ve dört babamız bulunmaktadır. Bu, kişinin varoluş ağacının köklerinin ne kadar derinlere uzandığını gösteren bir irfan dersidir.
İlahi Nizamda ve İbadetlerde Nefs-i Küll'ün Yeri
Terzibaba, Akl-ı Küll ve Nefs-i Küll ilişkisini, ilahi nizamın ve ibadetlerin daha derin anlamlarını açmak için de kullanır. Örneğin, Sohbet Arası Sohbetler CD 20’de Hz. Dâvud kıssasındaki 99 dişi koyun meselesi bu açıdan yorumlanır. Buradaki "dişi" kelimesi, üretkenliğe işaret eder ve 99 koyun, Esma'ül Hüsna mertebesini temsil eder. Karşı tarafın sahip olduğu tek dişi koyun ise bütün isimleri toplayan (câmi) Allah ismidir ve bu isim, "akl-ı küll ve nefs-i küll’ü de bünyesinde toplamıştır." Bu yorum, Nefs-i Küll'ün sadece üretkenliği değil, aynı zamanda ilahi isimlerin tecelli alanı olma vasfını da vurgular.
Aynı şekilde, Bendeki Terzi Babam (Cilt 1)’de Kâbe’nin ve Yâ-Sîn hattının mürşidin arkasındaki duruşu yorumlanırken, hakikatte Kâbe'nin onun solunda olduğu belirtilir ve şöyle denir: "Bu Nefs-i Küll tarafı âlemler tarafıdır." Bu, âlemlerin tamamının, yani bütün kesretin Nefs-i Küll'ün tecelli alanı olduğunu ve Kâbe'nin bu küllî hakikati temsil ettiğini gösterir.
Bu ilahi düzen, dil ve yazıya da yansır. Arapçanın sağdan sola yazılması, Akl-ı Küll'den (sağ) Nefs-i Küll'e (sol) doğru bir inişi (nüzul); Latin harflerinin soldan sağa yazılması ise Nefs-i Küll'den Akl-ı Küll'e doğru bir yükselişi (urûc) temsil eder. Bu bakış açısıyla Arapça nüzûl, Latince ise urûc üzere yazılmaktadır.
Sâlikin Yolculuğu: Cüz'îlikten Küllîliğe
Mânevî yolculuğun (seyr-i sülûk) temel hedeflerinden biri, sâlikin kendi cüz'î (parçaya ait) nefsini, Nefs-i Küll şuuruyla birleştirmesidir. İbretlik Bir Hikâye’de bu hedef açıkça ortaya konur:
Nefs çalışması ile nefs-i cüzzün kül olması ve nefsin Safi hale gelerek Nefs-i küll şuuruna varılması.. Böylece Akl-ı küllden gelecek kanal ilminin hayal ve vehim ile bulanmadan, karışmadan Safi nefse inmesi.. — İbretlik Bir Hikâye — Ustadan Uranos'a Tavsiyeler
Bu, nefis terbiyesinin nihai amacının, kişinin kendi benliğini aradan çıkararak, ilahi feyzi doğrudan kabul edebilecek saf bir ayna, bir Nefs-i Küll haline gelmesi olduğunu gösterir. Bu mertebeye ulaşan İnsan-ı Kamil, Bendeki Terzi Babam (Cilt 2)'deki bir alıntıda ifade edildiği gibi, kendisi bir "nefs-i küll" olur. Yani bütün âlemlerin hakikatini kendinde toplayan ve ilahi tecellileri tam olarak yansıtan bir varlık haline gelir. Bu yolculukta sâlik, Mearic Sûresi'ndeki bir âyetin işârî yorumunda belirtildiği gibi, kendi zevcesi ve cariyesi olarak görülen "Nefs-i küll hakîkatinin yönlerine yaklaştıkça kınanmazlar." Yani sâlik, kendi varlığındaki bu kabul edici ve üretken ilkeye yöneldikçe, mânevî olarak ilerler ve kınanacak bir halde olmaz.
Klasik Dayanaklar
Fusûsu'l-Hikem: Âdem Fassı
Âdem Fassı’nın merkezinde, varlık âleminin nasıl bir “çift”ten doğduğu anlatılır. Bu şerhlere göre, bütün varlık âlemi Akl-ı Küll (Küllî Akıl) ve Nefs-i Küll (Küllî Nefs) adı verilen iki temel ilkenin birleşmesinden, yani izdivacından meydana gelmiştir. Bu anlatımda Akl-ı Küll’ün ilk ve en kâmil sureti Hz. Âdem’dir. O, tek başına halk edildiğinde, kendisinde bütün ilahi hakikatleri taşıyan bir “akıl” gibidir. Ancak bu aklın bildiklerini ve kabiliyetlerini açığa çıkarabilmesi, yani âlemleri doğurabilmesi için bir “nefs”e, yani kabul edici ve doğurgan bir alana ihtiyacı vardır. İşte Havvâ’nın zuhûru, Âdem’in kendi içinde bilkuvve bulunan Nefs-i Küll hakikatinin ondan ayrı bir surette zuhur etmesidir. TB. Kelime-i Âdemiyye’de bu durum şöyle ifade edilir:
Ve Havva nefs-i küllün suretidir ki aklı, aklı evvelin dıl’eyserinden (kaburga kemiği) hasıl oldu. Bu muhtelif, türlü türlü varlıklar aklı kül ile nefsi külün izdivacından hasıl oldu. — TB. Kelime-i Âdemiyye
Bu yoruma göre, Havvâ’nın Âdem’in sol tarafından halk edilmesi, Nefs-i Küll’ün Akl-ı Küll’e tâbi ve ondan zuhur eden edilgen (münfail) yönünü temsil eder. Âdem eril (fâil) ilkeyi temsil ederken Havvâ dişil (münfail) ilkeyi temsil eder. Onların birleşmesiyle de bütün insan nesli ve çeşitlilik âlemi doğmuştur. Terzibaba’nın şerhinde bu sıralamanın ilahi bir hikmete dayandığı vurgulanır. Eğer önce Nefs-i Küll sureti olan Havvâ halk edilseydi, akıl nefse tâbi olacağı için nizam tersine dönerdi. Bu sebeple önce Akl-ı Küll’ü temsil eden Âdem sureti var edilmiştir:
Ama bu sefer tecelli ters olurdu. Neden, çünkü nefs-i kül itibariyle Havva isimlendirildiğinde akl-ı kül olmadan nefs-i kül olmaz. Yani akıl olmadan diğer faaliyetler olmazdı. Dolayısıyla Âdem suretinde halk edilmesi yani Âdem’in erkek suretinde halk edilmesi akl-ı küllün, akl-ı külden de nefs-i küllün zuhura gelmesi itibarıyla Havanın onun varlığından zuhura gelmesidir. — TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye
Bu Fass’taki en derin sırlardan biri, Hz. Âdem’in aslında “kendi nefsini nikâh etmiş” olmasıdır. Çünkü Havvâ ondan ayrı bir varlık değil, kendi hakikatinin bir parçasıdır. Bu da bize gösterir ki varlık âlemindeki bütün çiftler ve zıtlıklar (eril-dişil, etken-edilgen), özünde tek bir hakikatin iki farklı yüzüdür. Nitekim Nisâ sûresindeki “Sizi tek bir nefisten yaratan...” (4/1) âyeti, hem insan neslinin tek bir atadan geldiğini hem de bütün varlığın “tek bir Nefs” olan ilahi hakikatten zuhur ettiğini anlatır.
Fusûsu'l-Hikem: Şuayb Fassı
Şuayb Fassı şerhleri, konuyu kâinatî bir açıklamadan alıp doğrudan vücûdî, yani varlığın temeline dair bir hakikate taşır. Bu bölümde Nefs-i Külli, sadece kâinatın anası değil, aynı zamanda bütün cüz’î (tikel) nefslerin de aslı ve hakikati olarak tanımlanır. Bütün ruhlar, bu tek ve küllî nefsin suretleridir. Bu Nefs-i Küllî’nin en kâmil mazharı ise İnsan-ı Kamil’dir. Şerhte geçen ifadeyle, bu küllî nefs, Hakk’ın kendi “ayn”ı, yani Zât’ıdır ve İnsan-ı Kamil suretinde zâhir olmuştur.
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde bu hakikat şöyle açıklanır:
Binâenaleyh nefs-i cüz'î, nefs-i küllînin sûretlerinden bir sûrettir; ve nefs-i küllî ise insân-ı kâmilin nefsidir; ve bu nefis dahi Hakk'ın “ayn"ı olup, insân-ı kâmilin hakîkati mertebesinde zâhir olmuştur; ve nüfûsun kâffesi, o nefs-i vâhideden sudûr etmiştir. — Kelime-i Şuaybiyye
Bu bakış açısına göre, bütün varlıkta iki temel yön bulunur: fiil (etkenlik) ve infiâl (edilgenlik). Bunlar sırasıyla erillik (zükûret) ve dişilik (ünûset) olarak adlandırılır. Nefs-i Külli, bu iki yönü de kendinde barındırır. Bu Fass, bu marifetin nazarî felsefenin ve akıl yürütmenin ötesinde, ancak keşf ile idrak edilebilecek bir sır olduğunu belirtir. Filozofların nefsin ne olduğu (cevher mi, araz mı; bedenin içinde mi, dışında mı) hakkındaki tartışmaları, hakikatin kendisinden gafil olmaları sebebiyle sonuçsuz kalmıştır. Çünkü bu bakışa göre delil de, ispatlanmaya çalışılan şey de aynı hakikatin farklı görünümleridir.
Bu Fass’ın getirdiği en önemli açılım, Nefs-i Külli kavramını doğrudan Hakk’ın Zât’ı ile ilişkilendirmesidir. Âl-i İmrân sûresinde geçen “Allah sizi kendi nefsinden sakındırır” (3/30) âyeti bu münasebetle yorumlanır. Bütün nefsler o tek Nefs’ten bir suret olduğu için, her şeyin aslı Hakk’a dayanır. Bu, ana bölümde anlatılan, Nefs-i Külli’nin hem kabul edici hem de son derece üretken olan hayat dolu bir hakikat olduğu fikrinin vücûdî temelini oluşturur.
Fusûsu'l-Hikem: Musa Fassı
Musa Fassı’ndaki açıklamalar, Nefs-i Külli kavramını bir peygamber ve ümmeti arasındaki canlı ve hareketli bir ilişki üzerinden somutlaştırır. Burada her peygamber, kendi ümmetinin Nefs-i Küllî’si, yani küllî ruhu olarak görülür. Ümmetin her bir ferdi ise o küllî nefse bağlı birer cüz’î (tikel) ruhtur. Bu iki ruh arasında karşılıklı bir etkileşim vardır.
Bu Fass’ta, Firavun’un Hz. Musa doğduğunda öldürttüğü İsrailoğulları’nın çocukları örneği verilir. Bu çocukların ruhları, yani nüfûs-i cüz’iyye, yok olmamıştır. Onlara takdir edilen bütün ilahi mevhibeler, kabiliyetler ve hayat kabiliyetleri, onların küllî ruhu olan “nefs-i küllî-i Mûsevî”de, yani Hz. Musa’nın ruhunda toplanmıştır. Ahmed Avni Konuk’un şerhinde bu durum, cüzlerin özelliklerinin külde toplanması olarak açıklanır:
Çünkü Mûsâ, “Mûsâ’dır” diye katlolunan etfâl-i Benî İsrâîl’in mecmû’-ı hayâtı oldu. Zîrâ cüz’lerin hasâisi küllde müctemi’ olur. Ve bu hâl Mûsâ (a.s.)a mahsûs olan bir tecellî-i ilâhî idi ki, kendisinden evvel hiçbir peygambere vâki’ olmuş değil idi. — TB. Kelime-i Mûseviyye
Bu sayede Hz. Musa, sadece kendi şahsının değil, aynı zamanda ümmetinin öldürülen bütün çocuklarının hayat gücünü ve kabiliyetini de taşıyan muazzam bir kuvvete sahip olmuştur. Bu, ona mahsus ilahi bir lütuftur.
Fass’ın dikkat çektiği bir diğer önemli nokta ise bu ilişkinin tek yönlü olmadığıdır. Cüz’ün de kül üzerinde bir tesiri vardır. Teba’nın iradesi, tâbi olduğu kişi (metbû) üzerinde etkilidir. Buna göre, her peygambere verilen ilim, onun ümmetinin toplam istidadı ve kabiliyeti kadardır. Bu, ana bölümde mürşid ve cemaat arasındaki ilişki için anlatılanlara klasik bir dayanak sunar. Nasıl ki cemaatin hali mürşidin tecellilerine bir ayna olursa, burada da ümmetin istidadı, peygamberine verilecek olan risalet ilminin ölçüsünü belirler. Bu, küllî olanla cüz’î olan arasındaki karşılıklı ve canlı bağı gösteren derin bir hikmettir.
Mesnevî-i Şerîf
Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf şerhinde Nefs-i Küll kavramı, hem kâinatın varoluşunu açıklayan temel bir ilke hem de insanın mânevî yolculuğunu ve iç dünyasını anlamlandıran bir anahtar olarak çeşitli vesilelerle ele alınır. Konuk’un açıklamaları, Mevlânâ’nın beyitlerindeki derin manaları açarak Nefs-i Küll’ü, Akl-ı Küll ile birlikte varlığın doğuşunu sağlayan bir “çift” olarak ortaya koyar.
Kâinatın Anne ve Babası Olarak Akl-ı Küll ve Nefs-i Küll
Ahmed Avni Konuk’un şerhinde, kâinattaki her türlü varoluşun ve doğumun temelinde bir “çift” olma, yani bir etkileyen (müessir) ve etkilenen (müesserün-fih) ilkesinin bulunuşu yatar. Bu durum, Mesnevî’nin üçüncü cildinde geçen bir beyitle dile getirilir:
El ve âlet, taş ve demir gibidir; çift lazımdır, çift doğmanın şartıdır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Konuk, bu beyti şerh ederken Hindli İmdadullah Hazretleri’nin bir yorumunu aktarır. Bu yoruma göre, bütün varlık âlemi bir dizi “nikâh” yani birleşme neticesinde ortaya çıkmıştır. Bu izdivaçların en temelinde ise Akl-ı Küll ile Nefs-i Küll’ün birleşmesi yer alır:
Muhdes nikâhsız mütehakkık olmaz ve nikâh bütün mümkinâtta sârîdir; ve kâin olan şey ancak vâliddir, veled sûreti ile zâhir olur. Binâenaleyh evvelâ vâki' olan nikâh, Allah Teâlâ'nın a'yân-ı mümkinât ile olan nikâhıdır. [...] Ve böylece "akl-ı küll" rûhtur ve onun zevcesi "nefs-i küll"dür; ve onun izdivacından tabîat ve hebâ (atomlar) peyda oldu. Ve bu izdivâcdan her iki âlem-i ecsâm peyda oldu... — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 3
Bu açıklamada Akl-ı Küll, eril bir ilke (ruh) olarak, Nefs-i Küll ise onun dişil eşi (zevcesi) olarak konumlandırılır. Tıpkı bir anne ve babadan çocukların doğması gibi, bu iki küllî ilkenin “izdivacından” da tabiat ve cisimler âlemi doğmuştur. Bu bakış açısı, Nefs-i Küll’ü, kâinatın doğurgan anası olarak tanımlar.
Suretler Âleminin Mimarı ve Sülûk Sahnesi
Mesnevî’de anlatılan üç şehzadenin bir kaleye yaptıkları yolculuk hikâyesi, Konuk tarafından Nefs-i Küll kavramı çerçevesinde yorumlanır. Hikâyede geçen ve şehzadelerin gitmek istediği “Çin” vilayeti, aslında Nefs-i Küll’ün ve suretler âleminin bir remzidir. Konuk’a göre bu âlem, Hakk’ın Zât’ını örten bir perde gibidir.
"Çin"den murâd, Zât-ı Hakk'ın hicâbı olan nefs-i küll ve sıfat âlemidir ki, rûh ve nefisten mürekkeb olan cisim ile sülûk edenlerin sülûkleri bu sıfat âlemi içindedir; ve bu âlem-i hicâb içinde maksûd olan Hak tarafına sülûkde vuslat yolu kapalıdır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 13
Buna göre sâlikin mânevî yolculuğu (sülûk), Nefs-i Küll’ün temsil ettiği bu suretler ve sıfatlar âlemi içinde gerçekleşir. Nefs-i Küll, bu yönüyle hem bir perde hem de Hakk’a yaklaşılan bir yoldur. Şerhin on ikinci cildinde Konuk, Nefs-i Küll’ün bu suretler âleminin “mimarı” olduğunu belirtir. Ancak bu mimarın sürekli değişen ve dönüşen suretler halk etmesi, idrak sahiplerini bir ıstıraba ve “işkence”ye düşürür. Bu sebeple Nefs-i Küll, “işkence şâhı” olarak da nitelendirilir.
“Şâh"tan murâd, nefs-i külldür. Zîrâ nefs-i küll bu sûret âleminin mi'mârı ve mutasarrıfıdır. [...] Ve nefs-i küll mi'mârı türlü türlü suver-i inkılâbâtı ile, sâhib-i idrâk olanları işkenceye ve ıztırâba düşürdüğünden ona "işkence şâhı” demek münasib olur. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 12
İnsan Varlığındaki Yansıması: Akl-ı Cüz'î ve Nefs-i Cüz'î
Ahmed Avni Konuk’un şerhine göre, kâinatı oluşturan bu küllî ilkeler, küçük âlem olan insanın varlığında da mevcuttur. İnsanın aklı ve nefsi, Akl-ı Küll ve Nefs-i Küll’ün birer parçası (cüz’ü) ve yansımasıdır. Mesnevî’nin ikinci cildindeki bir beyit, bu ilişkiyi bir karı-koca benzetmesiyle anlatır:
Aklı zevc ve kadını da nefis ve tama' bil! Bu ikisi zulmânî ve şem olan aklı münkirdir. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Konuk, bu beyti açıklarken insanın içindeki aklın Akl-ı Küll’ün, nefsinin ise Nefs-i Küll’ün bir parçası olduğunu açıkça ifade eder.
Akl-ı beşer, akl-ı küllün cüz'ü ve nefs-i beşer dahi nefs-i küllün cüz'üdür. [...] Akl-ı küll, ism-i Bâtın'ın ve nefs-i küll, ism-i Zâhir'in mazharlarıdır. Ve bu isimlerin ahkâmı ise yekdîğerine zıddır. — Mesnevî-i Şerîf Şerhi - Cilt 2
Bu yoruma göre, insanın iç dünyasında akıl ile nefs arasında yaşanan çekişme, aslında âfâkî bir karşıtlığın yansımasıdır. Akl-ı Küll, ilahi isimlerden Bâtın’ın (iç, gizli) tecellisidir ve nuranidir. Nefs-i Küll ise Zâhir isminin (dış, görünen) tecellisidir ve zulmanidir. Bu iki zıt ilkenin insandaki cüz’î yansımaları olan akıl ve nefs de doğal olarak birbiriyle bir mücadele halindedir.
Ana bölümde Nefs-i Küll’ün, Akl-ı Küll ile birlikte kâinatın “anne ve babası” olarak görülmesi, Ahmed Avni Konuk’un şerhinde aktardığı “izdivaç” yorumuyla belirgin bir benzerlik gösterir. Her iki yaklaşımda da Nefs-i Küll, kabul edici, doğurgan ve dişil bir ilke olarak, Akl-ı Küll’den aldığı feyzi varlık âlemine taşıyan kevnî bir ana konumundadır.
Kavramlar Ağında Nefs-i Külli
-
İnsan-ı Kamil: Makalede Nefs-i Külli, İnsan-ı Kamil ile doğrudan ilişkilendirilir. Bir yandan İnsan-ı Kamil, Nefs-i Külli’nin en yetkin tecelli mahalli (mazharı) olarak tanımlanırken; diğer yandan mânevî yolculuğun nihai hedeflerinden biri, sâlikin kendi cüz’î nefsini arıtarak bizzat bir “nefs-i küll” haline gelmesidir. Bu, kâmil insanın bütün âlemlerin hakikatini kendinde toplayan bir mertebeye ulaştığını gösterir.
-
Nefes-i Rahmani: Sunulan makale özetinde, Nefs-i Külli ile Nefes-i Rahmani arasındaki bağlantıyı açıklayacak yeterli bölüm bulunmamaktadır.
Kütüphanedeki Kaynaklar
Terzibaba’nın sohbet ve eserleri, Nefs-i Külli kavramını nazarî bir ilke olmaktan çıkarıp seyr-i sülûk yolunun ve gündelik hayatın canlı bir parçası haline getirir. Bendeki Terzi Babam serisi ve İbretlik Bir Hikâye gibi eserler, bu ilkeyi mürşid-mürid ilişkisi, aile bağları ve zuhurât yorumları üzerinden somutlaştırır. Sohbet Arası Sohbetler ve çeşitli sûre şerhleri ise Akl-ı Küll ve Nefs-i Küll ikiliğini, kâinatı ve insanı okumak için temel bir anahtar olarak kullanır.
Makalede kullanılan klasik şerhler, Terzibaba’nın bu yaklaşımının köklerini gösterir. Muhyiddin İbnü’l-Arabî’nin TEDBIRAT I ILAHIYYE adlı eseri, Nefs-i Külli’nin Levh-i Mahfuz ile olan temel ilişkisini kurar. Ahmed Avni Konuk’un Mesnevî-i Şerîf Şerhi ve Fusûsu’l-Hikem şerhleri ise kavramın en zengin dayanaklarını sunar. Konuk’un açıklamaları, Akl-ı Küll ve Nefs-i Küll’ün kâinatın “anne ve babası” olduğu şeklindeki izdivaç benzetmesini, peygamberin ümmetinin küllî nefsi olmasını ve bu hakikatin ilahi Zât’a bakan yönünü ortaya koyarak konuya derinlik katar.
Değerlendirme
Bu makale, Nefs-i Külli kavramını, varlığın zuhûrunu sağlayan edilgen ve doğurgan bir ilke olarak ele alır. Terzibaba’nın yaklaşımındaki en belirgin özellik, bu soyut kâinat ilmi ilkesini, sâlikin bizzat tecrübe ettiği mânevî bir hakikate dönüştürmesidir. Akl-ı Küll ve Nefs-i Küll ikiliği, onun nazarında mürşid ile cemaati, akıl ile gönlü, hatta bedenin sağ ve sol yanını anlamlandıran pratik bir okuma aracı haline gelir. Bu yorumlar, Ahmed Avni Konuk’un şerhleri aracılığıyla İbnü’l-Arabî ve Mevlânâ’nın öğretilerindeki klasik temellere sağlam bir şekilde bağlanır. Böylece Nefs-i Küll, sadece kâinatın nasıl var olduğunu açıklayan bir ilke değil, aynı zamanda sâlikin kendi varlığındaki cüz’î nefsi nasıl küllîleştireceğini gösteren bir yol haritasına dönüşür. Bu bakımdan, cüz’î nefsin Nefs-i Küll şuuruna erişme hedefi, İbretlik Bir Hikâye gibi eserlerde anlatılan seyr-i sülûk yolculuğunun merkezinde yer alır.