Ahadiyyet niçin Hûdiyye Fassı'nda anlaşılır kılınır?

Ahadiyyet, mutlak birlik mertebesi olup, Zât'ın hiçbir isim ve sıfat ile taayyün etmediği en yüce mertebedir³. Şeyh-i Ekber (r.a.), ahadiyyet kavramını Füsûsu'l-Hikem'in farklı fasslarında işleyerek derinlemesine bir idrâk sunar. Özellikle Hûdiyye Fassı'nda ahadiyyetin üç temel veçhesini zikrederek bu mertebenin anlaşılmasını sağlar.

İlk olarak, Şeyh-i Ekber daha önceki Yûsufî Fassı'nın sonunda "ahadiyyet-i zâtiyye" (Zât birliği) ve "ahadiyyet-i esmâiyye-i ilâhiyye" (ilâhî isimler birliği) kavramlarını ele almıştır¹·². "Ahadiyyet-i zâtiyye", Hakk'ın hiçbir nispet kabul etmeyen, çoğalmaz tekliğini ifade eder. "Ahadiyyet-i esmâiyye-i ilâhiyye" ise, ilâhî isimlerin ve sıfatların henüz tafsîl bulmadığı, hepsi 'tek bir Hakk'ta' kapalı olduğu mertebedeki birliğini anlatır. Bu, vâhidiyyetten önceki bir hâldir; vâhidiyyet esmânın tafsîl bulduğu mertebedir.

Hûdiyye Fassı'nda ise, Şeyh-i Ekber bu iki ahadiyyet mertebesine ek olarak "ahadiyyet-i rubûbiyyet"i (Rablık birliğini) beyân buyurur¹·². Hûd (a.s.)'ın hikmeti, bu "ahadiyyet-i rubûbiyye"ye dayanır¹. Bu, ahadiyyetin sadece mutlak ve esmâî teklik olarak kalmayıp, aynı zamanda Rablık mertebesinde de birliğini sürdürdüğünü gösterir. Rablık, terbiye ve idare etme vasfını içerdiğinden, bu mertebedeki ahadiyyet, halk ve işleyişteki birliğin temelini oluşturur. Böylece Hûdiyye Fassı, ahadiyyetin farklı tezahürlerini ve idrâk mertebelerini açıklayarak, bu temel tasavvufî kavramın daha kapsamlı bir şekilde anlaşılmasını sağlar. Hakk'ın kelâmının zât-ı ahadiyyette kendisinin "ayn"ı olması da bu birliğin kadîm oluşuna işaret eder⁴.