İçeriğe atla

Akl-ı küll ile akl-ı evvel arasındaki fark nedir?

Kavram FarkıOrta düzey1 görüntülenme11 kaynak
Kısa cevap

Tasavvuf eserlerinde akl-ı evvel ve akl-ı küll özde aynı ilk küllî hakîkat mertebesine işâret etmekle birlikte bakış ve cihet bakımından ayrılır: Akl-ı evvel, a'mâiyetten sonra vücûd mertebelerinde faaliyete başlanan ilk derece, bütün kevnlerin kendisinden doğduğu beyaz inci (dürre-i beyzâ) ve ilk taayyün oluşunu vurgular¹·²·³. Akl-ı küll ise bu mertebenin Ahadiyyetten Vâhidiyyete Ulûhiyyet ismiyle aktarılan bütün varlığın fâili ve babası olan küllî ilim oluşunu öne çıkarır; mukabili her ikisinde de Nefs-i küll / Nefs-i külliyyedir⁴·⁵·⁶.

Detaylı cevap

Ayrıntı ›

Kaynaklar akl-ı evveli şöyle tanıtır: A'mâiyet sonrası ilk taayyün mertebesi olan akl-ı evvel (aynı zamanda Âdem-i hakîkî), müzekker sıfatıyla zât-ı Hak ile ikinci derece olan müennes nefs-i külliyye (Havvâ) arasında vâkîdir; ondan itibaren insan cismine kadar bütün mertebeler iner¹·³. Hakk'ın üzerine hiçbir gayrının bulunmadığı ilk inciye (dürre-i beyzâ) celâl nazarıyla bakmasıyla akl-ı evvel zâhir olmuş, böylece vücûd-ı mutlak gizlenip bütün âlemler ondan meydana gelmeye başlamıştır². Ayrıca "Allah evvelâ benim aklımı ve nefsimi halketti" hadîsinde geçen ilk "akl" akl-ı evveldir; aynı hakîkat Hakîkat-i Muhammediyye, Kalem-i A'lâ, Ümmü'l-Kitâb, Rûhu'l-A'zam, İsm-i A'zam ve Hakîkat-i İnsâniyye gibi pek çok isimle de anılır⁷·⁸.

Akl-ı küll başlığı altında ise aynı ilk ilim mertebesinin bütünü kuşatan fâil yönü işlenir: O, Zât-ı mutlağın Ahadiyyetten Vâhidiyyete Ulûhiyyet ismi ve ilmi ile aktardığı ilm-i zâtî ve fâildir; Nefs-i küll ise bu tecellîyi kabul eden mef'ûldür. Bütün varlığın babası Akl-ı küll, annesi Nefs-i küll olup, bunların gizlenip zâhir olması nispetinde âlemdeki çocuklar "yetim" hükmünü alır⁴·⁵·⁹. Vücûd Akl-ı küll'ün sağ tarafı, imkân sol tarafıdır; Âdem Akl-ı küll'ün, Havvâ ise Akl-ı küll'ün gölgesinden meydana gelen Nefs-i küll'ün sûretidir ve muhtelif âlemler bunların izdivâcından doğar⁶·¹⁰·¹¹. Dolayısıyla eldeki metinlerde ikisi iki ayrı varlık değil, ilk küllî akıl hakîkatinin "ilk taayyün" (evvel) ile "bütünü kuşatan fâil ilim" (küll) cihetleridir.

Kaynaklar

Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.

  1. 1Mü'min (Ğâfir) Sûresi, s. 41Oku
  2. 2Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları, Bölüm 231Oku
  3. 3Kelime-i Muhammediyye, Bölüm 241Oku
  4. 4Beled, Şems, Leyl, Duhâ ve İnşirâh Sûreleri, s. 10Oku
  5. 5Namaz Sûreleri (Cilt 1), s. 40Oku
  6. 6Kalem Sûresi, s. 64Oku
  7. 7Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 2), s. 15Oku
  8. 8Târık Sûresi, s. 12Oku
  9. 9Namaz Sûreleri (Cilt 2), s. 44Oku
  10. 10Zâriyât Sûresi, s. 161Oku
  11. 11Kâf Sûresi, s. 129Oku

Dayandığı eserler

Bu cevap yardımcı oldu mu?

İlgili sorular

Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.