Akl-ı küll ile akl-ı evvel arasındaki fark nedir?
Tasavvuf eserlerinde akl-ı evvel ve akl-ı küll özde aynı ilk küllî hakîkat mertebesine işâret etmekle birlikte bakış ve cihet bakımından ayrılır: Akl-ı evvel, a'mâiyetten sonra vücûd mertebelerinde faaliyete başlanan ilk derece, bütün kevnlerin kendisinden doğduğu beyaz inci (dürre-i beyzâ) ve ilk taayyün oluşunu vurgular¹·²·³. Akl-ı küll ise bu mertebenin Ahadiyyetten Vâhidiyyete Ulûhiyyet ismiyle aktarılan bütün varlığın fâili ve babası olan küllî ilim oluşunu öne çıkarır; mukabili her ikisinde de Nefs-i küll / Nefs-i külliyyedir⁴·⁵·⁶.
Detaylı cevap
Ayrıntı ›
Kaynaklar akl-ı evveli şöyle tanıtır: A'mâiyet sonrası ilk taayyün mertebesi olan akl-ı evvel (aynı zamanda Âdem-i hakîkî), müzekker sıfatıyla zât-ı Hak ile ikinci derece olan müennes nefs-i külliyye (Havvâ) arasında vâkîdir; ondan itibaren insan cismine kadar bütün mertebeler iner¹·³. Hakk'ın üzerine hiçbir gayrının bulunmadığı ilk inciye (dürre-i beyzâ) celâl nazarıyla bakmasıyla akl-ı evvel zâhir olmuş, böylece vücûd-ı mutlak gizlenip bütün âlemler ondan meydana gelmeye başlamıştır². Ayrıca "Allah evvelâ benim aklımı ve nefsimi halketti" hadîsinde geçen ilk "akl" akl-ı evveldir; aynı hakîkat Hakîkat-i Muhammediyye, Kalem-i A'lâ, Ümmü'l-Kitâb, Rûhu'l-A'zam, İsm-i A'zam ve Hakîkat-i İnsâniyye gibi pek çok isimle de anılır⁷·⁸.
Akl-ı küll başlığı altında ise aynı ilk ilim mertebesinin bütünü kuşatan fâil yönü işlenir: O, Zât-ı mutlağın Ahadiyyetten Vâhidiyyete Ulûhiyyet ismi ve ilmi ile aktardığı ilm-i zâtî ve fâildir; Nefs-i küll ise bu tecellîyi kabul eden mef'ûldür. Bütün varlığın babası Akl-ı küll, annesi Nefs-i küll olup, bunların gizlenip zâhir olması nispetinde âlemdeki çocuklar "yetim" hükmünü alır⁴·⁵·⁹. Vücûd Akl-ı küll'ün sağ tarafı, imkân sol tarafıdır; Âdem Akl-ı küll'ün, Havvâ ise Akl-ı küll'ün gölgesinden meydana gelen Nefs-i küll'ün sûretidir ve muhtelif âlemler bunların izdivâcından doğar⁶·¹⁰·¹¹. Dolayısıyla eldeki metinlerde ikisi iki ayrı varlık değil, ilk küllî akıl hakîkatinin "ilk taayyün" (evvel) ile "bütünü kuşatan fâil ilim" (küll) cihetleridir.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1Mü'min (Ğâfir) Sûresi, s. 41Oku
- 2Süleymân-Dâvûd-Yûnus-Eyyûb Fasılları, Bölüm 231Oku
- 3Kelime-i Muhammediyye, Bölüm 241Oku
- 4Beled, Şems, Leyl, Duhâ ve İnşirâh Sûreleri, s. 10Oku
- 5Namaz Sûreleri (Cilt 1), s. 40Oku
- 6Kalem Sûresi, s. 64Oku
- 7Gökyüzü İnsanları Araştırması (Cilt 2), s. 15Oku
- 8Târık Sûresi, s. 12Oku
- 9Namaz Sûreleri (Cilt 2), s. 44Oku
- 10Zâriyât Sûresi, s. 161Oku
- 11Kâf Sûresi, s. 129Oku
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.