Aşk kavramı hangi Fass ile ilişkilendirilir?

Aşk, tasavvufun temel motivasyonu ve itici gücü olarak kabul edilir³. Bu kavram, sâlikin Hakk'a duyduğu şiddetli, mahvedici ve fânî kılan bir sevgidir. Muhabbetten daha derin ve yakıcı olan aşk, akıl ve iradenin geri çekildiği, kontrolün kaybedildiği bir hâldir; bu durum "el-aşkü cünûnün ilâhî" (aşk ilâhî bir delilik) olarak ifade edilir. Fusûsu'l-Hikem'de aşkın hakikatleri ve muhabbetle olan ilişkisi, özellikle "Fass-ı Muhammedî"de açıklanmıştır¹. Bu Fass, aşkın insan neslinin kemâli olduğunu vurgular; zira eğer aşk bu kemâl olmasaydı, ne âlemde ünü olurdu ne de nefsin şehveti aşk sayılsaydı eşekler ve öküzler âşıkların başı olurdu². Kâmil insanlar, cismaniyet cihetinden çocuk dünyaya getirmek için kadına yaklaştıklarında bile Hakk'ı müşâhede etmekte kendilerinden geçerler; bu da aşkın derinliğini ve kapsayıcılığını gösterir². Ayrıca, Fusûsu'l-Hikem'de kalp hakkındaki izahlar "Fass-ı Şuaybî"de de beyan edilmiş, aşk ve muratlı rüyalar gibi konularla ilişkilendirilmiştir⁴. "Fass-ı Süleymânî"de ise âlemin bir hayâl olduğu ve hakikatte Hakk olduğu belirtilerek, bunu anlayan kimsenin tarikat sırlarına vâkıf olduğu ifade edilir; bu da aşkın ilim ve idrakle olan bağını gösterir⁵. Netice itibarıyla, aşkın tasavvufî derinliği ve hakikatleri, Fusûsu'l-Hikem'in çeşitli Fass'larında, bilhassa "Fass-ı Muhammedî"de detaylıca işlenmiştir.