Ceberût ve Melekût hangi noktada ayrışır?

Ceberût ve Melekût arasındaki temel ayrım, tasavvufî vücud mertebeleri hiyerarşisindeki konumları ve temsil ettikleri varlık türleri ile işlevlerinde belirginleşir. Beş mertebeli sıralamada (lâhût-ceberût-melekût-misâl-nâsût), Ceberût, lâhûttan (Hak'ın zâtı) sonra gelen, akl-ı evvel ve rûh-ı a'zamın bulunduğu, azamet ve kudret mertebesidir. Bu mertebe, Hak'ın esmâ ve sıfatlarının tecelli ettiği bir âlem olarak kabul edilir¹·². Ceberût'ta soyut akıllar, yani kerubiyyîn ve Hakîkat-i Muhammediyye bulunur; bu, kâinatın bilgi kanalıdır.

Melekût ise ceberûtun altında yer alır ve ruhânî varlıkların, yani melâikenin ve soyut akılların mahallidir. Melekût, esmâ âlemi olarak da anılır². Nâsût (madde âlemi) ile melekût arasındaki her tavır şeriat, melekût ile ceberût arasındaki her tavır ise tarikat olarak nitelendirilir³·⁴. Bu ifade, melekûtun tarikat ehlinin irfaniyetine karşılık geldiğini, ancak ârifin perdesi olabileceğini de gösterir⁵·⁶.

Ceberût, varlığın esmâ mertebesine tenezzül ettiği, kendini sıfatları ile bulma ve tanıma durumudur; bu noktada âlem-i hayal ve âlem-i misâl başlar⁷. Melekût ise bu sıfatların ve esmânın daha somutlaşmış, ruhânî varlıklar aracılığıyla tezahür ettiği bir âlemdir. Melekût âlemi, mülk âleminin (madde âlemi) üstünde, ceberût âleminin ise altında bir köprü vazifesi görür. İnsan-ı Kâmil, mülk, melekût ve ceberûtun aynasıdır ve hiçbir mertebe ona câmi değildir⁸·⁹. Melekûtî melekler Âdem'e secde etmekle yükümlü iken, ceberûtî yüce melekler bu yükümlülükten muaftır, bu da iki âlem arasındaki hiyerarşik farkı gösterir¹⁰.