Cem kavramı için Hûdiyye Fassı'ndaki anahtar mekanizma nedir?

Cem, tasavvufta sâlikin kesretten vahdete ulaşması, yani bütün esmâî tecellîleri tek bir merkezde toplaması mertebesidir. Bu makâm, sülûkun kritik bir geçiş noktası olup, öncesinde "fark" (kesret farkındalığı), sonrasında ise "cem'-i fark" (cem ile farkın birleşimi) gelir. Hûdiyye Fassı, Fusûsu'l-Hikem'in 27 bölümünden biri olup, Hûd (a.s.)'a ait hikmeti taşır ve "Hikmet-i Ahadiyye" olarak da bilinir. Bu fassın anahtar mekanizması, "ahadiyyet-i rubûbiyyet" yani Rablık birliğidir¹.

Şeyh-i Ekber İbn Arabî, Yûsuf Fassı'nın sonunda "ahadiyyet-i zâtiyye" (Zât birliği) ve "ahadiyyet-i esmâiyye-i ilâhiyye" (ilâhî isimler birliği) kavramlarını ele almıştır. Hûdiyye Fassı'nda ise bu birlik anlayışını "ahadiyyet-i rubûbiyyet" ile derinleştirir¹. Bu, Rablık mertebesindeki birliğin idrâk edilmesidir. Tasavvufî anlayışa göre, yokluktaki a'yân (sabit hakikatler), ilâhî isimler için "asli bir anahtar" hükmündedir. Her ayn (varlık), mazharı olduğu ismin hazînesini açan bir anahtar gibidir²·³·⁴. Bütün bu anahtarlar ise Ulûhiyyet mertebesinde "Allah" isminin altında cem' olmuştur²·³·⁴. "Allah" ismi, ism-i câmi' olarak bütün isimleri ve hazîneleri kapsayan "anahtarların anahtarı"dır².

Hûdiyye Fassı'ndaki "ahadiyyet-i rubûbiyyet"in cem kavramıyla ilişkisi, sâlikin bu Rablık birliğini müşâhede etmesiyle, bütün varlıkların ve tecellîlerin tek bir kaynaktan geldiğini idrâk etmesidir. Bu idrâk, sâlikin varlıktaki çoklukta (kesrette) birliği (vahdeti) görmesini sağlar ve onu cem makâmına ulaştırır⁵. Bu makâmda sâlik, bütün fiillerin Hakk'tan olduğunu (lâ fâile illâllâh) müşâhede eder ve eşyâ ona saydam görünür, her şeyin ardındaki Hakk'ın tecellîsi parlar.