Cem ve Fark'ı birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Cem ve Fark kavramları tasavvufî sülûkun temel mertebelerini oluşturur. Başlangıçta sâlik, her şeyi ayrı ayrı algıladığı Fark makamındadır; bu, "şu Hak, şu kul, şu dünya, şu âhiret" şeklinde kesretin farkındalığıdır. Sülûkun ilerleyen aşamalarında sâlik, bütün esmâî tecellîleri tek bir merkezde toplar ve kesretin ardındaki vahdeti görmeye başlar; bu hâl Cem makamıdır. Cem makamı, tevhid-i ef’al, tevhid-i esma, tevhid-i sıfat ve tevhid-i Zat mertebelerindeki birliği ifade eder²·³. Bu mertebede ârif, Hak'tan ayrı değildir; demirin ateşte kızarması gibi, Hak ile birlik hâlindedir⁴. Ancak kemâl mertebesi olan Cem'-i Fark veya Fark fî'l-Cem' makamı, sâlikin vahdeti kesretle birlikte müşâhede etmesidir; yani "Hak hem birdir hem çoktur" idrakine ulaşmasıdır. Bu, vâsıllığın kemâli olup, bekâ billâh ehli bu makamdadır. Bu makamda ârif, cem makamından fark makamına indiğinde, Hak'la halk arasındaki farkı ispat etmek için kulluk makamında sağlam durur⁴. Fusûsu'l-Hikem'in İsmail Fassı, "Hikmet-i Aliyye"yi ve "Rabb-ı hâs" kavramını ele alarak, her kulun kendine özgü bir Rabbi olduğunu ve mârifet-i Rabbâniyye'nin teslim ve rıza ekseninde gerçekleştiğini belirtir (İsmail Fassı). Bu durum, Hakk'ın her bir tecellîsinde hem birliği hem de o tecellîye özgü ayrılığı idrak etmeyi gerektirdiğinden, Cem ve Fark'ın birlikte düşünülmesini sağlayan bir zemin sunar. Mesnevî-i Şerîf şerhlerinde de bu bahislerin Fusûsu'l-Hikem'in Ya'kûbî, Hûdî ve İsmâilî Fasslarında geçtiği belirtilir¹.