Cem ve Fark'ın ortak zemini nedir?

Cem ve Fark, tasavvufî sülûkun temel mertebeleridir ve ortak zeminleri "cem'-i fark" veya "fark fî'l-cem'" olarak adlandırılan kâmil makâmdır. Sâlikin yolculuğu genellikle üç aşamada ele alınır: Fark, Cem ve Cem'-i Fark.

İlk aşama olan Fark, sâlikin kesreti, yani çokluğu algıladığı hâldir; her şey ayrı ayrı taayyünler olarak görülür ("şu Hak, şu kul, şu dünyâ, şu âhiret"). Bu, başlangıç hâlidir ve kesretin cehâletiyle karakterizedir¹.

İkinci aşama olan Cem, sâlikin kesretin ardındaki vahdeti görmeye başladığı makâmdır. Bu mertebede, bütün esmâî tecellîler tek bir merkezde toplanır ve her şeyin Hakk'ın tecellîsi olduğu idrâk edilir. Bu, sâlikin kendi nefsinden soyunarak Hak'ın varlığını ayân ettiği fenâ hâline yakındır. Cem makâmı, "çoklukta birliği görme, varlıkta Hakk'ı müşahede" olarak da tanımlanır⁴.

Üçüncü ve en kâmil aşama olan Cem'-i Fark (veya Fark fî'l-Cem'), Cem ve Fark'ın ortak zeminidir. Bu makâmda sâlik, vahdeti kesretle birlikte görür; yani "Hak hem birdir hem çoktur" hakikatini müşâhede eder. Bu, "çoklukta tekliği yaşama hakikati" olarak ifade edilir². Bu makâmda kesret, ilk hâldeki cehâletten arınmış, irfâniyet kazanmıştır¹. Bu, vâsıllığın kemâli ve bekâ billâh ehlinin makâmıdır. Hz. Musa'nın tenzihle sadece Cem hükmünü, Hz. İsa'nın teşbihle sadece Fark hükmünü yaşatmasına karşılık, Hz. Muhammed'in (s.a.v.) bu iki hükmü birleştirmesiyle tevhidin bu ortak zemini, yani Cem ile Fark'ın beraberliği ortaya konmuştur³.