Esmâ ve Sıfât'ı birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Esmâ ve sıfâtın birlikte idrâki, tasavvufta önemli bir mertebeyi temsil eder. Fusûsu'l-Hikem'de bu husus, özellikle Muhammediyye Fassı'nda ele alınır. Zât-ı Hak, kendi mertebesinde suretlerden ve sıfatlardan münezzehtir; bu sebeple O'nun maddî bir varlık olarak görülmesi imkânsızdır¹. Ancak Hak, kendi sıfatları ve esmâsı aracılığıyla tecellî mahallerinde, yani âlemde ve insan-ı kâmilde zuhur eder. Âlem ve âlemin suretleri, mutlak Zât'ın esmâ ve sıfatlarının tecellîlerinden ibarettir². Her bir suret, âlemde zâhir olan bir ilâhî ismin o suretle taayyün etmesidir³. Bu bağlamda, insan-ı kâmil, tüm ilâhî sıfat ve esmâyı kendinde toplayan bir ayna gibidir. Hakk'ın Zât'ı, sıfatları, esmâsı ve fiilleri Âdem'de zuhura çıkar⁴. Dolayısıyla, insan-ı kâmili müşâhede etmek, Hakk'ı müşâhede etmekle eşdeğerdir; çünkü ma'rifet-i Hak, ancak enbiyâ ve evliyânın vücutlarından zâhir olan sıfat, esmâ ve eserleriyle anlaşılır¹. Bu durum, esmâ ve sıfat tecellîlerinin, insan-ı kâmil mertebesinde bir bütün olarak idrâk edildiğini gösterir. Nitekim, ilâhî hazret, bütün sıfatlar ve esmâ ile birlikte Zât'tan ibaret olduğundan, esmâ ve sıfatlara göre toplu bir bütün olan tek bir hakikattir⁵. Bu bütüncül idrâk, esmâ ve sıfatların sadece ayrı ayrı değil, Zât'ın veçheleri olarak bir arada düşünülmesini gerektirir.