Fenâ fillâh niçin İdrîsiyye Fassı'nda anlaşılır kılınır?

Fenâ fillâh, sâlikin "Allah'ta yok olma" hâlidir ve tasavvufî sülûkun kemâle erdiği bir makâmdır. İdrîsiyye Fassı, bu makâmı fenânın üç temel kademesi üzerinden açıklar: fenâ-yı ef'âl, fenâ-yı sıfât ve fenâ-yı zât. İlk olarak, sâlik bütün fiillerin Hak'tan zuhûr ettiğini idrâk eder ve "lâ fâile illâllâh" (Hak'tan başka fâil yoktur) hâlini yaşar. Bu, Bakara 17'deki "velâkinnallâhe katelehum" (siz öldürmediniz, Allah öldürdü) ayetiyle tahkik edilir. İkinci kademede, sâlik kendi sıfatlarının (ilim, kudret, irâde) Hak'ın sıfatlarının zılleri olduğunu müşâhede eder; bu "lâ mevsûfe illâllâh" hâlidir. "Lâ mevsûfe illâllâh" ifadesi, fenâ fillâh makâmının kelimesi olarak da belirtilir ve sıfatlanmış olanın ancak Allah olduğunu ifade eder¹. Son olarak, fenâ-yı zât ile sâlik kendi zâtının da müstakil bir varlık olmadığını, varlığın Hak'tan ibâret olduğunu hak'el-yakîn ile bilir. Bu son mertebe, fenâ fillâh'ın tam karşılığıdır. İdrîsiyye Fassı'nda fenâ, tathîr, mevt-i irâdî ve ruhâniyet silsilesiyle açıklanır. Tathîr, nefsin pasından arınmayı; mevt-i irâdî, "mûtû kable en temûtû" (ölmeden önce ölünüz) emrinin yaşanmasını; ruhâniyet ise Hz. İdrîs'in "mekân-ı aliyy"e yükselişiyle remzedilir. Bu süreç, sâlikin kendi yokluğunu tahkik etmesi ve varlığın Hak'a ait olduğunu ayân etmesidir. Fenâ fillâh makâmı, "Kulillâhi sümme zerhüm" (Allah de, gerisini bırak) ayetiyle tevhidin özünü ve bu makâmın sırrını işaret eder (Kulillâhi Sümme Zerhüm). Bu makâmda, sâlikin izâfi babaları kalmaz, çünkü onlar Allah'ta fâni olmuşlardır ve babaları "Rûh'ul Kûdüs"tür²·³.