Fenâ kavramı hangi Fass ile ilişkilendirilir?

Fenâ, tasavvufî sülûkun önemli bir durağı olup, lugatta "yok olmak, son bulmak" anlamına gelir¹. Tasavvufta ise sâlikin nefsinin sıfat ve vasıflarının Hak'ın sıfatları karşısında perdesizleşmesi, kendi vücud iddiasından soyunmasıdır. Bu kavram, İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'inde yer alan 27 Fass'tan biri olan İdrîsiyye Fassı'nda asıl mesnedini bulur. İdrîsiyye Fassı'nda fenâ, tathîr, mevt-i irâdî ve ruhâniyet silsilesiyle açıklanır. Tathîr, nefsin pasından arınmayı; mevt-i irâdî, "ölmeden önce ölünüz" hadisinin yaşanmasını; ruhâniyet ise Hz. İdris'in "mekân-ı aliyy"e yükselişiyle remzedilir. Fenâ, üç katmanda yaşanır: fenâ-yı ef'âl, fenâ-yı sıfât ve fenâ-yı zât. Fenâ-yı ef'âl'de sâlik, kendi fiillerinin müstakil olmadığını, fâilin Hak olduğunu idrak eder ("lâ fâile illâllâh"). Fenâ-yı sıfât'ta, kendi sıfatlarının (ilim, kudret, irâde) Hak'ın sıfatlarının zılleri olduğunu müşâhede eder ("lâ mevsûfe illâllâh"). Fenâ-yı zât ise sâlikin kendi zâtının da müstakil bir varlık olmadığını, varlığın Hak'tan ibaret olduğunu hak'el-yakîn ile bildiği makamdır ki bu, fenâ fillâh'ın tam karşılığıdır. Fenâ fillâh, sülûkun zirve makamı olup, sâlikin kendi vücud iddiasından soyunup Hak'la kaim olduğu hâlin adıdır. Fusûsu'l-Hikem'de ayrıca Fass-ı Ya'kûbî'de fenâ hâlinin tafsilatı, Fass-ı Muhammedî'de fenâ hâli içinde zâtî hakikatlere ulaşma ve Fass-ı Uzeyrî'de fenâyı iyi, iyiyi fenâ gösteren ezeldeki mahrumiyet bilgisi de yer alır²·³·⁴.