Hâl ve Makâm'ı birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Hâl ve makâm, tasavvuf sülûkunun iki temel kavramıdır. Hâl, sâlikin kalbine ilâhî bir lütuf olarak gelen geçici bir keyfiyet veya inkişâftır; vehbîdir ve sâlikin gayretine bağlı değildir. Makâm ise sâlikin mücâhedesi ve riyâzati ile kazanılan, yerleşmiş ve sâbit bir hâldir; kesbîdir ve süreklidir. Bu iki kavramın birlikte ele alınışı, Fusûsu'l-Hikem'deki İsmail Fassı'nda "Hikmet-i Aliyye" başlığı altında açıklanır (İsmail Fassı). Bu Fass, her kulun kendi Rabb-ı hâs'ı ile olan özel ilişkisini ve bu ilişkinin getirdiği mârifet-i Rabbâniyye'yi vurgular.

İsmail Fassı'nda, ârifin gamdan ve son halleri düşünmekten uzaklaşarak Hakk'ın vücûdundan başka bir varlık görmemesi hâli ele alınır¹. Bu durum, sâlikin nefs mertebelerini aşarak ulaştığı bir teslimiyet ve rızâ makâmıdır. Zira her bireyin dünyevî ve uhrevî hâlleri, ilâhî bilgide sâbit olan ayn-ı sâbitesinin kabiliyetine tâbidir. Allah'ın irâdesi bilgisine, bilgi de bilinen şeye, bilinen şey de kulun ilâhî bilgide sâbit olan sûreti ve ayn-ı sâbitesine bağlıdır. Bu sebeple, olan olmuştur ve biten de bitmiştir; ilâhî kazânın reddi imkânsızdır¹. Bu idrâk, sâlikin hâllerin geçiciliğinden sıyrılarak, ilâhî takdire tam bir rızâ ile teslim olduğu bir makâma ulaşmasını sağlar.

Hâl, kalpte bir cezbe, bir nûr veya bir inkişâf olarak zuhûr ederken, makâm, bu hâlin sâlikin günlük yaşam alanı hâline gelmiş, istikrarlı bir manevî mertebesidir. İsmail Fassı, bu geçişin, sâlikin Rabb-ı hâs'ı ile olan derin mârifeti ve teslimiyeti sayesinde gerçekleştiğini gösterir. Bu Fass'ta ele alınan teslimiyet ve rızâ, sâlikin hâllerin gelip geçiciliğine takılmadan, ilâhî takdire tam bir itminanla bağlanarak makâmlarda sebat etmesinin temelini oluşturur.