Hâlik ile Mahlûk arasındaki fark nedir?

Hâlik ve mahlûk arasındaki ilişki, tasavvufta derin bir hakikat olarak ele alınır. Hâlik, halk etme fiilini gerçekleştiren, varlığı yoktan var eden Cenâb-ı Hakk'tır. Mahlûk ise bu halk etme fiiliyle meydana gelen, varlığı Hâlik'a bağlı olan her şeydir. Zuhur ve taayyün (belirginleşme) açısından bakıldığında Hâlik ile mahlûk arasında bir fark olduğu aşikârdır; tıpkı buhar ile buz arasındaki fark gibi¹. Ancak bu fark, kesret (çokluk) âlemine ait olup, ilmî yoluyla birleştirildiğinde kesret ortadan kalkar ve vahdet (birlik) meydana gelir. Bu idrâke göre, Hâlik mahlûktur ve mahlûk da Hâlik'tır, zira vücud-u müstakil olmayıp, Lâtif Zât'ın kesif mertebeye tenezzülünden husule gelmişlerdir¹.

Hâlik'ın bilinmesi, mahlûkun varlığına bağlıdır. Eğer Hâlik mahlûk olmazsa, O'nu bilecek bir varlık olmaz ve Hâlik bilinemez². Rububiyet (terbiye edicilik) merbûb (terbiye edilen) ile, mabudiyet (tapınılan olma) ise abdiyet (kulluk) ile tahakkuk eder². Kur'ân-ı Kerîm örneğinde olduğu gibi, Allah'ın kelâmı zâtına bağlı olması hasebiyle "hâlik" iken, sûreti, kâğıdı ve mürekkebi itibarıyla "mahlûk"tur³. Bu durum, Hâlik ve mahlûk arasındaki ilişkinin hem tenzih (Allah'ı halktan ayrı tutma) hem de teşbih (Allah'ı halka benzetme) yönlerini içerdiğini gösterir. Kemâlât ehli, bu iki bakışı birleştirerek tevhid idrâkine ulaşır; bir şeye mahlûk gözüyle bakıldığında mahlûk, Hakk gözüyle bakıldığında ise sırrı Yezdan'ın orada olduğu müşâhede edilir⁴. Bu, sâlikin şuurunda ortaya çıkan bir fark olup, Hakk'ın kendi aslında bir değişiklik meydana getirmez⁴.