Hâlik ile Mahlûk hangi Fass'ta birleşir?

Hâlık ile mahlûk arasındaki birleşme, tasavvufî idrâkin en derin mertebelerinden biridir. Bu birleşme, kesretin (çokluğun) ortadan kalkıp vahdetin (birliğin) meydana gelmesiyle tahakkuk eder¹·². Bu idrâke göre, Hâlık ile mahlûk aynı şeydir; zira varlık tek bir ayn'dan, tek bir asıldan zuhura gelmiştir¹·².

Bu birleşme, özellikle İbn Arabî'nin Âdemiyye Fassı'nda ele alınan halîfelik kavramıyla ilişkilidir. İnsan, Hak'tan aldığı emâneti taşıma vasfıyla halîfedir ve Esmâ-i İlâhiyye'nin câmi bir mahalde izhârı Âdem'de tecellî etmiştir. Halîfe, kendi başına müstakil bir vücud sahibi değil, Hâlık'ın zuhûruna ayna olan bir mahaldir. Bu bağlamda, Terzibaba çizgisinde halîfelik, sâlikin nefsinin hilâfetini Hak'a teslim etmesi ve Hak'tan başka kimse olmadığını ayân etmesidir. Bu durum, "halik mahluktur, mahluk da haliktir" ifadesiyle özetlenir; zira taayyün ve zuhur ancak kendisinin olması itibariyle Hâlık mahlûktur, vücud-u müstakil olmayıp ancak latif Zât'ın kesif mertebeye tenezzülünden husule geldiği için mahlûk dahi Hâlık'tır¹·².

Bu idrâk, aynı zamanda ahadiyyet mertebesiyle de bağlantılıdır. Ahadiyyet, Hak'ın lâ-taayyün'den sonraki ilk taayyünü olup, sıfat ve esmâdan henüz tafsîl edilmemiş, sırf 'tek' olma kademesidir. Bu mertebede, Hâlık ve mahlûk ayrımı henüz belirginleşmemiştir; her şey 'tek bir Hak'ta' kapalıdır. Vâhidiyyet mertebesinde esmâ tafsîl bulsa da, Hâlık ve mahlûk arasındaki ayniyyet, varlığın tek bir asıldan zuhur etmesi hakikatiyle devam eder¹·². Bu nedenle, "Hâlık mahluk olmazsa Hâlık bilinmez" ve "O'nu bilecek mahluktur" ifadeleri, Hâlık'ın mahlûk aracılığıyla kendini bilme ve açığa çıkarma işleyişini vurgular³·⁴.