Hâlik ve Mahlûk hangi noktada ayrışır?

Hâlık ve mahlûk arasındaki ayrım, yüzeysel bir bakışta iki ayrı varlık gibi algılanır. Hâlık, Hâlık'tır; mahlûk ise halk edilendir. Cenâb-ı Hakk, henüz halk edilmiş hiçbir şey yokken de Rabb ve Hâlık idi¹. Bu durum, O'nun ezelî ve mutlak varlığını gösterir. Mahlûk ise "halk olucu ve sonradan ortaya çıkmış olan" anlamına gelir⁴. Ancak tasavvufî idrâk, bu zâhirî ayrımın ötesine geçerek bir vahdet noktasına ulaşır.

Bu vahdet, Hâlık ile mahlûkun aynı şey olduğu ilmiyle gerçekleşir. Terzi Baba'nın ifadesiyle, "Hâlık mahlûktur, onun aksi olmak üzere mahlûk Hâlık'tır"³. Bu, Hâlık'ın kendi taayyünü ve zuhûru itibarıyla mahlûk olması; mahlûkun ise müstakil bir vücûda sahip olmayıp, latîf Zât'ın kesîf mertebeye tenezzülünden meydana gelmesi sebebiyledir². Yani, Hâlık ve mahlûk, "ayn-ı vahideden", tek bir asıldan zuhûra gelmişlerdir².

Ayrışma, aslında bizim akıllarımızın Hâlık ve mahlûk ikilisini ayrı görmesinden kaynaklanır. Biz, bir halk eden ve bir halk edilen diye ikiye ayırırız³. Oysa bu, bir şeyin kendi özelliğindeki zuhûrudur³. Kur'ân'ın Hâlık mı mahlûk mu olduğu tartışması da bu durumu örnekler: Kelâm, Zât'a bağlı olmakla Hâlık iken, sûreti (kâğıdı, cildi) itibarıyla mahlûktur⁵·⁶. Ehlullah, bir şeye mahlûk gözüyle bakıldığında mahlûk olduğunu, Hakk gözüyle bakıldığında ise sırr-ı Yezdan'ın orada olduğunu belirtir⁷. Hâlık'ın bilinmesi de mahlûk ile mümkündür; zira Hâlık mahlûk olmazsa bilinemez⁸. Bu durum, rubûbiyetin merbûb ile, ma'bûdiyetin ise abdiyet ile tahakkuk etmesi gibidir⁸.