Halîlullâh niçin İbrâhîmiyye Fassı'nda anlaşılır kılınır?

Halîlullâh makâmı, Hz. İbrâhîm'in Allah ile olan özel dostluğunu ifade eder ve İbrâhîmiyye Fassı'nda bu dostluğun hikmeti ve işleyişi ayrıntılı olarak ele alınır. Tasavvufta peygamberlere verilen üç temel makâm arasında hullet (dostluk), kelâm (konuşma) ve mahbûbiyyet (sevilenlik) bulunur. Hullet, bu makâmlar içinde en içli olanıdır ve mahbûbiyyetten farklıdır. Mahbûbiyyet, sevenin sevdiğinden 'öte' kalmasıyken, hullet sevenin sevdiğine 'karışması', dostluğun her gözeneğe nüfûz etmesidir. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî bu farkı, "halîl Hak'la içiçe oturur, mahbûb Hak'ın yanına oturur" beytiyle ifade eder.

İbrâhîmiyye Fassı, hulletin iki vechini açar. Birincisi, sâlikin Hak'a dostluğudur. Hz. İbrâhîm'in yıldızı, ayı ve güneşi denedikten sonra "lâ uhibbu'l-âfilîn" (batanları sevmem) diyerek "innî veccehtu vechiye lillezî fataras-semâvâti ve'l-ard" (yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim) hâline ermesi, bu hullet makâmının başlangıcıdır. İkincisi, Sâffât 102'de Hz. İsmâîl'i kurban etmeye götürmesi, hulletin kemâlidir. Bu olaylar, Hz. İbrâhîm'in Hak ile olan dostluğunun ne denli derin ve teslimiyet dolu olduğunu gösterir. İbn Arabî'nin Fusûsu'l-Hikem'deki İbrâhîmiyye Fassı, bu dostluğun tüm mertebelerini ve Hak ile kul arasındaki bu özel bağın nasıl tahakkuk ettiğini açıklayarak, Halîlullâh makâmının neden Hz. İbrâhîm ile özdeşleştiğini anlaşılır kılar. Nitekim, "İbrâhîm Halîlullah gibi bir zâta zarar verdi" ifadesi, onun makâmının sağlamlığını vurgular¹.