Haşr niçin Üzeyriyye Fassı'nda anlaşılır kılınır?

Haşr, lügatte 'toplama, bir araya getirme' anlamına gelir ve akâidde kıyâmet günü bütün insanların hesap için tek bir mahalde toplanmasıdır. Tasavvufta ise haşr, zâhirî kıyâmet haşrinin yanı sıra, bâtınî bir veçhe olan vücudî haşr olarak da işler. Bu vücudî haşr, bütün esmâ ve sıfatların tek bir mahalde toplanması, yani insân-ı kâmildeki esmâî câmî'liği ifade eder. Üzeyriyye Fassı, bu vücudî haşrın idrâkini, kazâ ve kader hakikati üzerinden temellendirir.

Üzeyriyye Fassı'nın temel ilkesi, "Hâkim, kim olursa olsun, hükmettiği şeyle ve hükmettiği şeyde aleyhine hükmedilendir"¹ ifadesidir. Bu, her hükmün, hükmedilen şeyin kendi hakikatinden kaynaklandığını gösterir. Kazâ, Allah'ın eşyadaki hükmüdür ve bu hüküm, Allah'ın eşyaya ve eşyada olan ilminin sınırı üzerinedir². İlâhî ilimdeki bilinen şeylerin kendilerinde ne halde sabit idiyse, Hakk'a verdiği şeyin sınırı da o üzerinedir². Bu durum, sabit hakikatlerin varlığını ve "yapılmamış yatkınlık" kavramını³ ortaya koyar.

Bu hakikat idrâk edildiğinde, "Bu niçin böyle oluyor ve o niçin şöyle oluyor?"¹ gibi sorular ortadan kalkar. Cehalet sebebiyle ortaya çıkan itirazlar, marifet nuru karşısında yok olur ve dil lal kalır¹. Zira kazâ, Hakk'ın fiilî sıfatlarındandır ve ona rızâ farzdır². Haşr Sûresi'nin sonundaki "Hüvallâhüllezî lâ ilâhe illâ Hû" (Haşr, 59/22-24) zikri, tasavvufun esmâî câmî'lik anlayışının bir formülasyonudur. Üzeyriyye Fassı'ndaki kazâ ve kader anlayışı, bu esmâî câmî'liğin ve dolayısıyla vücudî haşrın, ilâhî ilimdeki sabit hakikatlere dayandığını ve bu hakikatlere teslimiyetin önemini vurgulayarak, haşr kavramına derin bir bâtınî mertebe kazandırır.