Hûdiyye ve Sâlihiyye arasındaki köprü kavram nedir?

Tasavvufta "köprü" kavramı, genellikle bir halden başka bir hale, bir makâmdan başka bir makâma geçişi sağlayan bir vasıta olarak kullanılır. İslâmî eskatolojideki "Sırât" köprüsü, kıyâmet günü tüm insanların geçmek zorunda olduğu, kıldan ince kılıçtan keskin bir geçiş noktasıdır³. Bu dünyevî ve uhrevî geçiş metaforu, tasavvufî sülûkta da karşılık bulur.

Hûdiyye ve Sâlihiyye arasındaki köprü, Şeyh-i Ekber İbn Arabî'nin eserlerinde "ahadiyyet-i rubûbiyyet" olarak açıklanır. İbn Arabî, Yûsuf Fassı'nın sonunda "ahadiyyet-i zâtiyye" (Zât birliği) ve "ahadiyyet-i esmâiyye-i ilâhiyye" (ilâhî isimler birliği) kavramlarını ele aldıktan sonra, Hûd (a.s.)'ın hikmetini bu "ahadiyyet-i rubûbiyyet"e dayandırır¹·²·¹. Bu, Hak'ın tek olma makâmının (ahadiyyet), Rablık vasfında tecellî etmesi ve bu tecellînin sâlikin Hak yolundaki ilerleyişine bir zemin oluşturması anlamındadır.

Ahadiyyet, Hak'ın lâ-taayyün'den sonraki ilk taayyünü olup, sıfat ve esmâdan henüz tafsîl edilmemiş, sırf 'tek' olma kademesidir. "Ahad" kelimesi, çoğalma kabul etmeyen sırf tekliği ifade ederken, "vâhid" çoğalma zemini olabilen bir tekliği belirtir. İhlâs Sûresi'ndeki "kul hüvallâhu ehad" ifadesi, Hak'ın çoğalmaz tekliğine vurgu yapar. "Ahadiyyet-i rubûbiyyet" ise, bu tekliğin Rablık vasfında tezahür etmesidir. Bu, sâlikin Hak'la olan ilişkisinde, Rablık birliğinin idrâkiyle bir sonraki mertebeye geçişini sağlayan bir köprü vazifesi görür.

Mesnevî'de "Ölüm habîbi habîbe ulaştıran bir köprüdür" denilmesi⁴, köprü metaforunun mânevî intikaldeki önemini vurgular. Aynı şekilde, "Ama'iyyet köprü olduğundan Allah'ta evvel olduğundan bu işin başlangıcı ama'iyyet olmadığından evvellerin evveline gitmek istemiştir" ifadesi⁵, köprünün başlangıç noktasına, yani Hakikat'e ulaşmada bir vasıta olduğunu gösterir. Bu bağlamda, "ahadiyyet-i rubûbiyyet", Hûdiyye'den Sâlihiyye'ye geçişte, Rablık birliğinin idrâkiyle mânevî bir köprü görevi üstlenir.