Kabz, Bast'ın neresinde durur?

Kabz ve bast, tasavvufî hâller kategorisinde yer alan ve sâlikin kalbinde meydana gelen manevi durumları ifade eden temel kavramlardır. Bu iki hâl, birbiriyle zıt gibi görünse de, aslında birbirini tamamlayan ve sâlikin manevi gelişiminde elzem olan iki veçhedir. "Kabz" kelime anlamı itibarıyla 'sıkışma, kavrama, daralma' demektir ve tasavvufta sâlikin kalbinin Hak'tan dolayı sıkıştığı, manevi bir bunalım yaşadığı hâli anlatır¹. Bu hâlde sâlik havf, hüzün, sıkıntı ve yalnızlık yaşayabilir; ibadetlerden aldığı zevk azalabilir. Ancak bu durum, sâlikin olgunlaşması ve sabra alışması için bir terbiye dönemidir³.

"Bast" ise 'genişlik, açılma, ferahlık' anlamına gelir ve sâlikin kalbinin Hak ile genişlediği, ferahladığı hâli ifade eder². Bast hâlinde sâlik şevk, sürûr, ferahlık ve ümit duyar; ibadetlerden zevk alır ve Hak ile yakınlık hisseder. Bu iki hâl, Kur'ân-ı Kerîm'deki Bakara Sûresi 245. ayetinde geçen "va'llâhu yakbidu ve yebsut" (Allah kabzeder ve genişletir) ifadesine dayandırılır ve Allah'ın sâlik üzerindeki tasarrufunu gösterir.

Kabz ve bast, sâlikin kalbinde meydana gelen, sebebi bilinmeyen gaybî vâridlerdir (ilhamlardır) ve kalbe ait sıfatlardandır³. Bu hâller, nefse ait olan korku (havf) ve ümit (recâ) mertebelerinden daha ileridir³. Sâlikin sülûku, bu iki hâl arasında ritmik olarak ilerler; birinin bitimi diğerinin başlangıcı gibidir². Kabz, kışa benzetilirken, bast yaza benzetilir; kabzın gelişi sâlikin iyiliğinin sebebidir ve bu hâlde ümitsiz olmamak gerekir³. Kabz hâlinde istiğfar, bast hâlinde ise şükürle hareket etmek gerektiği belirtilir¹. Bu git-geller, nefsin varlığı kalmayana kadar devam eder ve fena ile beka hâllerinde bu ikisi de kalmaz⁴.