Kabz ve Bast'ı birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Kabz, lügatte 'sıkışma, kavrama, daralma' anlamına gelirken, tasavvufta sâlikin kalbinin Hak'tan dolayı sıkıştığı, manevi bir bunalım ve huzursuzluk yaşadığı hâli ifade eder¹. Bu hâlde sâlik havf, hüzün, sıkıntı ve yalnızlık hisseder. Bast ise 'genişlik, açılma, ferahlık' demektir ve sâlikin kalbinin Hak ile genişlediği, şevk, sürûr, ferahlık ve ümit duyduğu hâldir. Bakara Sûresi 245. ayetindeki "va'llâhu yakbidu ve yebsut" (Allah kabzeder ve genişletir) ifadesi, bu iki hâlin ilahi mesnedini oluşturur.

Bu iki hâl, tasavvufta birbiriyle çift olarak ele alınır ve sâlikin sülûku boyunca ritmik bir şekilde birbirini izler; biri olmadan diğeri tam olarak anlaşılamaz. Kabz hâli, sâlikin ibadetlerden zevk almasının azalmasına, Hak ile mesafenin artmış gibi hissedilmesine ve vesveselerin yoğunlaşmasına neden olabilir. Ancak bu durum olumsuz değildir; aksine, sâlikin olgunlaşması için bir vesiledir, onu sabra alıştırır ve farzlara sıkı sarılmaya yöneltir. Zümer Sûresi'nde geçen "durr" kelimesi, kabz hâline tekabül eder ve bu sıkıntı zamanlarında kulun aczini idrak ederek Rabbine yönelmesini sağlar; bu durum, kulun Rabb-i Hâss'ına en yakın olduğu anlardan biridir². Bast hâli ise kalbin ferahlaması, ibadetlerden zevk alınması, Hak ile yakınlık hissedilmesi ve düşüncelerin berraklaşması gibi alâmetlerle kendini gösterir. Ancak bast hâlinin de bir tehlikesi vardır: sâliği gevşetebilir ve mücâhededen ödün vermesine yol açabilir. Bu yüzden ârifler, gamdan ve son halleri düşünmekten uzak kalmış, Hakk'ın vücudundan başka bir varlık görmemişlerdir³. Bu konuların ayrıntıları Fusûsu'l-Hikem'de Fass-ı Ya'kübi, Fass-ı Hüdi ve Fass-ı İsmâili başlıklarında da ele alınmıştır³.