Kelîmullâh niçin Mûseviyye Fassı'nda anlaşılır kılınır?

Kelîmullâh makâmı, tasavvufta peygamberlere verilen üç temel makâmdan biri olan Kelâm makâmıdır ve özellikle Hz. Mûsâ ile özdeşleşmiştir. Bu makâmın temelinde Nisâ 164'teki "Allah Mûsâ ile gerçekten konuştu" ayeti yatar. Mûseviyye Fassı, bu ilahi hitâbetin mahiyetini ve Hz. Mûsâ'nın bu makâmdaki deneyimlerini inceler. Hz. Mûsâ'nın Tûr'da Allah'ı görme talebi ("Rabbim, bana göster, sana bakayım") ve aldığı "beni göremezsin" cevabı, bu makâmın klasik metinlerinden biridir. İbn Arabî, Mûseviyye Fassı'nda bu bahsi tamamıyla izah etmiştir¹.

Tasavvufta Kelîmullâh makâmı, sâlikin Hak ile vasıtasız hitâbet ilişkisinin remzidir; nübüvvetin bir vechesi ve vahy-i mübâşirin özel bir hâlidir. Bu, Hak'ın peygamberin kalbine doğrudan mânâ indirmesi şeklinde tezâhür eder. Mûseviyye Fassı, bu doğrudan iletişimin yanı sıra, peygamberin mahalliyet-i ulûhiyyesinin zorunlu bir tezâhürü olan mu'cize kavramını da bu bağlamda ele alır. Hz. Mûsâ'nın asâsının yılana dönüşmesi gibi mu'cizeler, Hak'ın peygamber mahallinde doğrudan tasarrufunun adıdır. Bu fass, kazâ ve kader gibi konuları da Üzeyr Fassı'nda açıklanan sabit hakikatler ve "yapılmamış yatkınlık" kavramlarıyla ilişkilendirerek, ilahi hükmün ve ilmin eşyadaki sınırlarını ve kulun fiilindeki rolünü aydınlatır²·³. Bu sayede, "Bu niçin böyle oluyor ve o niçin şöyle oluyor?" gibi soruların cehaletten kaynaklandığı ve ma'rifet nuru karşısında ortadan kalktığı belirtilir⁴. Dolayısıyla, Mûseviyye Fassı, Kelîmullâh makâmının hem ilahi hitâbetin mahiyetini hem de bu makâmın tezâhürlerini, peygamberin Hak ile olan özel ilişkisi bağlamında kapsamlı bir şekilde anlaşılır kılar.