Mârifet ve Hikmet'in ortak zemini nedir?

Mârifet ve hikmet, tasavvufî sülûkun farklı veçheleri olmakla birlikte, temelinde Hak'kı idrâk etme ve O'nun tecellîlerini müşâhede etme noktasında birleşirler. Mârifet, sâlikin Hak'kı bilfiil tanıma mertebesi olup, sülûkun dört kademeli sıralamasının (şerîat-tarîkat-hakîkat-mârifet) kemâlini temsil eder. Bu, kuru bir ilimden ziyade, ilmin müşâhede ile yaşanmış hâlidir. Nitekim "kim nefsini tanırsa Rabb'ini tanır" hadîsi, mârifetin nefsini tanıma yoluyla Hak'kı idrâk etme mertebesini ortaya koyar. Mârifetin yeşermesi için uygun bir zemin şarttır³. Hikmet ise, lugatte "doğru hüküm, sağlam bilgi" anlamına gelirken, tasavvufta Hak'kın eşyayı yerli yerine koyma sıfatı olan "el-Hakîm" ismine ayna olma mertebesidir. Hikmet de ilimden farklı olarak, ilmin tahkîk edilmiş hâli, yani bilginin yerli yerine konulmasıdır. Kamer Sûresi'nde belirtildiği üzere, "Hikmet, eşyada Hakk'ın tecellîsini görmektir"¹. Bu tanım, mârifetin Hak'kı bilfiil tanıma gayesiyle doğrudan örtüşür. "Hikmet-i Bâliga" ise, bu tecellînin nefsin her mertebesine nüfuz etmesidir¹. Ortak zemin, her ikisinin de Hak'kın varlığını ve tecellîlerini eşyada ve nefsde idrâk etme çabasıdır. Mârifet, bu idrâkin nihai noktası olan "tanıma" hâli iken, hikmet bu tanıma hâlinin eşyada ve fiillerde tezâhürü, her şeyin yerli yerine konulmasıdır. Hz. Süleyman'ın mârifetinin kemâli, ilâhlık makamına ortak olmak istememesiyle tevhidî bir hikmeti barındırır; zira tasarrufta ikilik yoktur². Bu durum, mârifetin Hak'kın birliğini idrâk etme ve bu idrâk doğrultusunda hareket etme, yani hikmetle davranma arasındaki derin bağı gösterir. Hz. Âdem'in toprağın hikmetini kabul etmesi de bu idrâkin bir örneğidir⁴.