Mârifet ve Keşf'i karıştırmak ne tür bir hatâya yol açar?

Mârifet ve keşf arasındaki temel farkı göz ardı etmek, tasavvufî yolculukta önemli yanılgılara sebep olabilir. Keşf, lugatte 'açma, perde kaldırma' anlamına gelir ve tasavvufta sâlikin gayb âleminden veya Hak'tan kalbine inen doğrudan idrâklerin tümünü ifade eder. Bu, bir nevi 'kapı açılması' veya 'perde açılması' durumudur. Keşf, sâlikin kendi aslının kaynaklarını, nereden geldiğini idrâk etmesi gibi içsel bir açılımı da kapsar². Ancak bu açılım, Cenâb-ı Hakk'ın beyni yarıp bir pencere açması şeklinde değil, sohbetler ve kitaplar aracılığıyla kendini müşahedeli tanımaya başlama yoluyla gerçekleşir².

Öte yandan mârifet, 'tanıma, ilim, irfân' demektir ve tasavvufta sâlikin Hak'ı bilfiil tanıma mertebesidir; sülûkun dört kademeli (şerîat-tarîkat-hakîkat-mârifet) sıralamasının kemâlidir. Mârifet, ilimden farklı olarak, müşâhede ile yaşanmış bilgidir; yani âlim bilirken, ârif şâhid olur. Bu, "hakk'el-yakîn" ile aynı kademede olup, sâlikin artık sadece bilmekle kalmayıp, bilfiil yaşadığı bir hâldir.

Bu iki kavramı karıştırmak, sâlikin henüz keşif mertebesinde elde ettiği bazı idrâkleri, mârifetin kemâl noktası zannetmesine yol açabilir. Bu durum, sâlikin kendini "hakikat ve mârifet ehli" olarak görmesine ve bu makamın gerektirdiği davranışları yanlış yorumlamasına neden olabilir. Örneğin, hakikat ve mârifet ehli, zahiren insanların günlük hayatlarını sekteye uğratmamak ve kafalarını karıştırmamak adına şeriat ve tarikat ehli gibi davranmakla yükümlüyken, bu karışıklık nedeniyle bâtınî cevapları açığa vurma eğilimine girebilir¹. Oysa mârifet, ilâhî ilim denizine doğru Hakk Yolculuğu edip kazanılan ve neticede "hayret"e düşüren³ bir hâldir; tüm hataların başı olan varlık günahlarından kurtulmanın yoludur³. Keşf ise bu mârifete ulaşmada bir basamak, bir açılım aracıdır.