Mevlânâ Celâleddîn Rûmî'nin Fenâ fillâh kavramına yaklaşımı nasıldır?

Mevlânâ Celâleddîn Rûmî'nin fenâ fillâh kavramına yaklaşımı, onun tasavvufî eserlerinin temelini oluşturan derin bir idrâk ve müşâhedeye dayanır. Fenâ fillâh, sâlikin kendi varlığından geçerek Allah'ta yok olması, yani kendi nefsinin sıfat ve vasıflarının Hak'ın sıfat-ı zâtiyyesi karşısında perdesizleşmesidir. Mevlânâ, bu hâli Mesnevî-i Şerîf'inde çeşitli hikâyeler ve sembolik anlatımlarla işler. Örneğin, dördüncü cildinde "Sen olmasaydın, felekleri halk etmezdim" hadîs-i kudsîsini zikrederek, varoluşun Hakikat-i Muhammediyye üzerinden tecellî ettiğini ve bu hakikatin fenâ fillâh mertebesiyle ilişkisini ortaya koyar¹. Aynı ciltte yer alan "Dıştan dal meyve için var oldu, meyvenin aslı o daldır" benzetmesiyle de, zahirdeki varlıkların bâtınî hakikatlere bağımlılığını ve asıl varlığın Hak olduğunu anlatır¹.

Mevlânâ'nın fenâ fillâh anlayışı, sâlikin kendi fiillerinin, sıfatlarının ve zâtının müstakil olmadığını idrâk etmesiyle mertebeli bir şekilde gerçekleşir. Bu, fenâ-yı ef'âl, fenâ-yı sıfât ve fenâ-yı zât kademelerini içerir. Fenâ fillâh, bu üç fenâ kademesinin tepe noktasıdır ve "lâ mevsûfe illâ Allah" kelimesiyle ifade edilir; yani sıfatlanmış olanın yalnızca Allah olduğu idrâk edilir². Bu mertebe, Âlem-i Ceberrut ve Hakikat-i Muhammediyye ile ilişkilendirilir². Mevlânâ'nın hayatında Şems-i Tebrîzî ile karşılaşması, onun bu fenâ hâlini yaşamasında önemli bir dönüm noktası olmuştur; Şems'in nurunun parlaklığından Mevlânâ'nın "zıll-i fâni" olduğu belirtilir³. Bu durum, Mevlânâ'nın kendi benliğinden geçerek Hak'ta fani olma tecrübesini somutlaştırır. Fenâ fillâh, Mevlânâ için bir yok oluş değil, kendi yokluğunu tahkîk ederek varlığın Hak'ka ait olduğunu ayân etme hâlidir.