Mîzân niçin Üzeyriyye Fassı'nda anlaşılır kılınır?

Mîzân, lugatte 'tartı, ölçü, terazi' anlamına gelir ve tasavvufta üç ana mertebede tezâhür eder: zâhirî mîzân (kıyâmet günü amellerin tartılacağı terazi), bâtınî mîzân (kalbin Hak ile halk arasındaki dengesi) ve mârifet mîzânı (Hakk'ın kendisinin her şeyi tutan ve dengeleyen 'el-Adl' tezâhürüdür). Kelâm sözlüğünde ise âhiret hayatının altı temel sınamasından biri olarak, amellerin tartılacağı ilâhî terazi şeklinde tanımlanır³. Mesnevî-i Şerîf'te, dünyadaki fiillerin mîzânı eğri ise âhiretteki ceza mîzânının da buna tekabül edeceği belirtilir⁴.

Üzeyriyye Fassı, mîzânın bu derin mertebesini, özellikle kulun fiilleri ve ilâhî takdir arasındaki ilişki üzerinden aydınlatır. Bu fass, sabit hakikatlerin varlığını ve kuldaki "yapılmamış yatkınlıkları" örneklerle açıklayarak, kulda fiilin "özünün" meydana gelmesinin imkânsız olmadığını ortaya koyar¹. Allah'ın dilemesi (meşiyyet) emri, kabul edici olan kulun kabiliyetindeki fiilin "özünü" kulda halk eder⁵. Bu durum, kazânın Allah'ın eşyadaki hükmü olduğunu ve bu hükmün Allah'ın eşyaya ve eşyada olan ilminin sınırı üzerine olduğunu gösterir². Allah'ın ilmi ise bilinen şeylerin kendilerinde ne halde sabit idiyse, o bilinen şeylerin Hakk'a verdiği şeyin sınırı üzerinedir². Bu bağlamda, mîzân sadece bir tartı değil, aynı zamanda ilâhî ilim, irade ve kulun kabiliyeti arasındaki hassas dengeyi ifade eden bir hakikattir. Bu nedenle, Üzeyriyye Fassı, mîzânın ilâhî takdir ve kulun fiilleri arasındaki bağlantıyı açıklayarak, kavramın daha geniş ve varoluşsal bir idrâkini sunar.