Mücâhede niçin İdrîsiyye Fassı'nda anlaşılır kılınır?

Mücâhede, tasavvufî sülûkun omurgasını oluşturan, sâlikin kendi nefsiyle yaptığı sürekli bir iç savaştır². Bu mücadelenin temel dayanağı, hadîs-i şerîfteki "küçük cihâddan büyük cihâda döndük; büyük cihâd nefsin cihâdıdır" (Beyhakî) ve Ankebût Sûresi 69. âyetindeki "yolumuzda mücâhede edenleri yollarımıza ileteceğiz" ifadeleridir. İdrîsiyye Fassı'nda mücâhede, "tathîr" yani arınma ve temizlenme merhalesiyle doğrudan ilişkilendirilir. Bu ilişki, mücâhedenin sâlikin kalbini ve nefsini kötü sıfatlardan arındırma işlevini açıkça ortaya koyar.

Mücâhede, sâlikin nefsanî sıfatlardan kaynaklanan "baş ağrısı" gibi ruhânî hastalıklardan kurtulmasını sağlar. Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nde ifade edildiği gibi, "Ben önceleri nefsimin sıfatlarıyla hastaydım ve başım ağrıyordu; şimdi ruhanî tecelli sebebiyle bunlar gitti, baş ağrısı kalmadı, artık başımı niçin bağlayayım ve mücâhede ve riyâzât ile uğraşayım?"¹. Bu alıntı, mücâhedenin nefsanî perdeleri kaldırarak ilâhî tecellilere kapı açtığını gösterir. Mücâhede, fizikî riyazat (az yeme, az uyuma, az konuşma, halvet), ahlâkî mücâhede (kibir, hased, hırs gibi kötü huylarla mücadele) ve kalbî mücâhede (vesvese, mâsivâ ile dolu kalbi temizleme) gibi merhaleleri içerir. Bu süreçler, sâlikin nefsini tezkiye ederek Hak'la arasındaki hicâbı (perdeyi) ortadan kaldırmayı hedefler. Mücâhedenin meyvesi, "el-mücâhede teftah ebvâbe'l-müşâhede" (mücâhede müşâhedenin kapılarını açar) ifadesiyle özetlenir; yani mücâhede olmadan Hak'la doğrudan idrâk ve müşâhede mümkün olmaz. Bu nedenle İdrîsiyye Fassı'nda "tathîr" merhalesi, mücâhedenin ruhânî arınma ve Hak'ka vuslat yolundaki vazgeçilmezliğini vurgular.