Mücâhede ve Müşâhede'nin ortak zemini nedir?

Mücâhede, tasavvuf sülûkunun omurgasını oluşturan, sâlikin kendi nefsiyle yaptığı sürekli bir iç savaştır². Bu mücadele, hayvanî ruhtan insanî ruha geçişi sağlamak için nefsin isteklerine karşı riyâzat ve perhizleri içerir³. Mücâhede, sâlikin kendi "vücud iddiâsı"na karşı mücadelesiyle fenâya açılan bir kapıdır. Müşâhede ise, mücâhedenin meyvesi olarak ortaya çıkan, sâlikin Hak'kı kalp gözüyle görmesi ve O'nun esmâ ve sıfâtının doğrudan tezâhürlerine şâhid olması mertebesidir. Bu, ilme'l-yakîn'den sonra gelen 'ayne'l-yakîn' mertebesidir; sâlik artık sadece bilmekle kalmaz, aynı zamanda görür. Mücâhede, müşâhede denizlerine girmeyi arzu edenler için bir zorunluluktur; zira mücâhede olmadan müşâhedeye ulaşmak mümkün değildir¹. Bu bağlamda, mücâhede sâlikin Hak yolunda enâniyetini ve varlığını kırması için gerekli kudreti bahşederken⁴, müşâhede bu çabanın sonunda elde edilen irfâniyet ile açılan bir idrâk kapısıdır⁵. Dolayısıyla, mücâhede ve müşâhede, tasavvufî yolculukta birbirini takip eden ve birbirini tamamlayan iki temel aşamayı temsil eder; biri diğerinin ön şartı ve sonucudur.