Mücâhede ve Müşâhede'yi birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Mücâhede, tasavvufî sülûkun omurgasıdır ve sâlikin nefsiyle yaptığı sürekli mücâdeleyi ifade eder². Bu, Peygamber Efendimiz'in (s.a.v.) "küçük cihâddan büyük cihâda döndük; büyük cihâd nefsin cihâdıdır" hadisiyle temellendirilir. Mücâhede, fizikî riyazat, ahlâkî mücâdele ve kalbî mücâdele gibi merhalelerden geçerek sâlikin kendi "vücud iddiâsı"na karşı mücâdele etmesiyle fenâya açılır. Bu mücâdele, sâlikin dilini tutmasıyla başlayan düşünme sürecini tetikler ve bu düşünme, nefsiyle mücâdeleyi içerir; neticede bâtında güzellik ve incelik meydana gelir¹. Mücâhede eden kişi, bedensel lezzetlerden ve ekmekten vazgeçerek ilahi tâatin nurunun üzerine çarpmasıyla canını dahi feda etmekten çekinmez³.

Müşâhede ise, mücâhedenin meyvesi olarak ortaya çıkar. Sâlikin kalp gözüyle Hak'kı görmesi, esmâ ve sıfatlarının doğrudan tezâhürlerine şâhid olması mertebesidir. Bu, Cibrîl hadîsindeki "Allah'ı görüyormuşsun gibi ibâdet etmen" tanımıyla ilişkilidir. Müşâhede, ilme'l-yakîn'den sonra gelen 'ayne'l-yakîn mertebesidir ve fiil, sıfat ve zât müşâhedesi gibi türleri vardır. Mücâhede olmadan müşâhedeye yol olmadığı, "Kim mücahededen mahrum ise, ona müşahedeye yol yoktur!" ifadesiyle açıkça belirtilmiştir⁴.

Mücâhede ve Müşâhede'nin birlikte anlaşılması, Fusûsu'l-Hikem'deki İsmail Fassı üzerinden mümkündür. İsmail Fassı, Hikmet-i Aliyye, Rabb-ı hâs ve mârifet-i Rabbâniyye gibi konuları ele alarak, sâlikin teslimiyet ve rıza ekseninde nasıl saîd olacağını açıklar⁵. Bu fass, ârifin Hakk'ın vücûdundan başka bir varlık görmediği, gam ve son halleri düşünmekten uzak kaldığı bir hâli tasvir eder⁶. Bu durum, mücâhede ile nefsin tezkiye edilmesinin ardından gelen müşâhede hâlini ve mârifetullah'ı işaret eder.