Müşâhede ve Mükâşefe hangi noktada ayrışır?

Müşâhede, sâlikin Hak'ı kalp gözüyle görmesi ve O'nun esmâ ve sıfatlarının doğrudan tezâhürlerine şâhid olmasıdır. Bu, "ihsân" hadîsinde belirtilen "Allah'ı görüyormuşsun gibi ibâdet etme" halinin bir tezahürüdür. Müşâhede, mârifet ile fenâ arasındaki bir kademedir; sâlik artık "biliyor" değil, "görüyor"dur. Üç yakîn mertebesinden "ayne'l-yakîn" ile doğrudan bağlantılıdır; yani gözle gören seviyedeki yakîndir. Müşâhede-i fiil, müşâhede-i sıfât ve müşâhede-i zât gibi türleri bulunur. Madde âleminde mânâyı müşâhede etmek, bu halin bir veçhesidir².

Mükâşefe ise, perdenin açılması, gizliliğin kalkması ve sâlikin gayb âleminden veya Hak'tan kalbine inen doğrudan idrâklerdir. Bu, mücâhedenin bir meyvesidir; sâlik tezkiyeyi kemâle erdirdiğinde Hak ona perdeleri kaldırır. Mükâşefe, rüyâda meydana gelen "keşf-i mücerred"den farklı olarak uyanıklık halinde gerçekleşir³. Sûrî mükâşefe (gayb âlemine ait sûretleri görmek), mânevî mükâşefe (sûret olmaksızın mânâyı idrâk etmek), zâtî mükâşefe (Hak'ın esmâ ve sıfatlarının doğrudan tecellîsi) ve mükâşefe-i sır (sâlikin kendi ezelî hakîkatini idrâk etmesi) gibi türleri vardır.

Ayrışma noktaları şunlardır: Müşâhede daha çok "görme" ve "şâhid olma" eylemini vurgularken, mükâşefe "perdenin kalkması" ve "gizliliğin açığa çıkması" ile gelen bir idrâk halidir. Sadreddin Konevî'ye göre, mükâşefe ve müşâhede ehli, isim ve sıfatı aynı manaya gelen iki ayrı lafız olarak değerlendirmişlerdir⁴. Müşâhede, Hak'ın sıfatlarının tezahürlerini görmeyi içerirken⁵, mükâşefe daha geniş bir yelpazede, Hak'ın zât, sıfat veya fiiller yönünden tecellîlerini kapsar⁶. Mükâşefe, sâlike vuslat hali zuhur eden dördüncü tavırda yer alırken, müşâhede de bu tavırda rü'yet ile birlikte zikredilir¹. Halvetî-Celvetî ayrımında Celvetîler, mükâşefe ve irşadda daha yukarıda kabul edilirler⁷.