Nefs-i mülhime ve Nefs-i mutmainne'yi karıştırmak ne tür bir hatâya yol açar?

Nefs-i Mülhime, yedi nefs mertebesinin üçüncüsü olup, sâlikin kalbine feyz ve ilham olunan, iyi ile kötüyü ilham yoluyla bildiği bir aşamadır²·³. Bu mertebede sâlikin vicdanının sesi netleşir ve Hak'tan kalbe mesajlar inmeye başlar. Şems Sûresi'nin 7-8. ayetleri ("fe-elhemehâ fücûrahâ ve takvâhâ" - ona fücur ve takvâyı ilhâm etti) bu mertebenin temel mesnedidir. Ancak Nefs-i Mülhime'de sâlik hâlâ kararsızlık ve değişkenlik içindedir; nefs-i emmâre ve levvâme'deki gibi türlü tuzaklara düşme ihtimali vardır¹. Bu mertebede kalp gözü henüz tam açılmamıştır ve ilerleme için insân-ı kâmilin rehberliğine ihtiyaç duyulur⁴. Nefs-i Mülhime'nin belirgin ahlâk ve sıfatları arasında kibir, kendini beğenme, riya gibi şeytanî özellikler de bulunabilir; hayra ve şerre kabiliyetli, ilham ve evham mertebesidir².

Nefs-i Mutmainne ise, yedi nefs mertebesinin dördüncüsü olup, "sâkinleşmiş, huzura ermiş nefs" anlamına gelir⁵. Bu mertebede sâlikin kalbi sâkinleşmiş, Hak'la huzura ermiştir. Fecr Sûresi'nin 27-30. ayetleri ("yâ eyyetühe'n-nefsu'l-mutmainneh, irci'î ilâ rabbike râdıyeten merdıyyeh, fadhulî fî ibâdî, vedhulî cennetî" - ey mutmainne nefsi, Rabbine râzı olarak ve râzı kılınmış olarak dön; kullarımın arasına gir, cennetime gir) bu mertebenin asıl mesnedidir. Nefs-i Mutmainne'nin alâmetleri arasında kalbî sükûn, ibadetlerden zevk alma, halka karşı şefkat ve Hak sevgisinin vazgeçilmez hâle gelmesi sayılır. Bu mertebeden emmâreye kolay kolay düşülmez, yani bir nevi geri dönüşsüzlük söz konusudur.

Bu iki mertebeyi karıştırmak, sâlikin henüz ilham ve evham arasında gidip geldiği, nefsî tuzaklara açık olduğu Mülhime hâlini, Mutmainne'nin getirdiği tam bir huzur ve sükûnetle karıştırmasına yol açar. Bu durum, sâlikin kendini olduğundan daha ileride görmesine, manevî rehberliğe olan ihtiyacını göz ardı etmesine ve dolayısıyla sülûk yolunda ilerlemesini sekteye uğratmasına neden olabilir. Örneğin, Mülhime'de gelen ilhamî bilgilerin kıymetini bilmeden heba edilmesi, insanın manen katledilmesi anlamına gelebilir⁶. Oysa Mutmainne'ye ulaşan sâlik, artık kararsızlık ve değişkenlikten kurtulmuştur¹.