Riyazat ve Mücâhede'yi birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Riyazat, tasavvufta nefsi terbiye etme, idmana çekme ve tezkiye usulü olarak tanımlanır. Sâlikin nefsini Hakk'ın sıfatlarına alıştırma ve dünyevi alışkanlıklarından arındırma yöntemlerinin genel adıdır. Hadis-i şerifteki "mücâhede en büyük cihâddır" (a'zamü'l-cihâd cihâdü'n-nefs) ifadesi, riyazatın temel dayanağını oluşturur. Riyazat, az yeme (kalîlü't-taâm), az uyuma (kalîlü'l-menâm), az konuşma (kalîlü'l-kelâm) ve halktan az karışma (kalîlü'l-ihtilâf bi'n-nâs) gibi pratikleri içeren bir sülûk programıdır. Bu uygulamalar, bedenin nefsani isteklerini azaltarak nefsin zafiyetini düşürmeyi, gece ibadetine imkan tanımayı ve kalbi lüzumsuz sözlerden korumayı hedefler.

Mücâhede ise lügatte "cihâd, çabalama, mücadele etme" anlamına gelir ve tasavvufta sâlikin nefsiyle mücadelesini ifade eden temel bir disiplindir. "Küçük cihâddan büyük cihâda döndük; büyük cihâd nefsin cihâdıdır" hadisi, mücâhedenin önemini vurgular. Mücâhede, fizikî riyazat (az yeme, az uyuma), ahlâkî mücâhede (kibir, hased gibi kötü huylarla mücadele) ve kalbî mücâhede (vesvese ve mâsivâdan kalbi temizleme) gibi merhaleleri içerir. Mücâhedenin meyvesi, "el-mücâhede teftah ebvâbe'l-müşâhede" (mücâhede müşâhedenin kapılarını açar) sözüyle ifade edildiği gibi, müşâhedeye ulaşmaktır.

Bu iki kavramın birlikte ele alındığı yerlerden biri İdrîsiyye Fassı'dır. Hz. İdris'in kesretli riyazatları sayesinde beşerî ve tabii sıfatlardan soyunup, cesed-i unsurîden ve onun hükümlerinden arınarak ruhaniyet ve nuraniyetle bâki kalması, riyazat ve mücâhedenin nihai amacını gösterir¹. Bu durum, nefsin hayvaniyeti üzerinden atılması, tabiatın hükümlerinden kurtulma ve ruhaniyetin hayvaniyete galebe çalmasıyla miraç sahibi olmayı mümkün kılar². Günümüzde bu denli yoğun riyazatın uygulanabilirliği tartışılsa da³, riyazat ve mücâhede, sâlikin manevi yükselişinde vazgeçilmez birer unsurdur.