Riyazat ve Mücâhede'yi karıştırmak ne tür bir hatâya yol açar?

Riyazat ve mücâhede arasındaki farkı göz ardı etmek, sâlikin tasavvufî yolculuğunda nefsin terbiye sürecini yanlış anlamasına yol açar. Riyazat, nefsi terbiye etme, idmana çekme ve tezkiye usulü olarak tanımlanır; sâlikin nefsini Cenâb-ı Hakk'ın sıfatlarına alıştırma ve dünyevî alışkanlıklarından arındırma yöntemlerinin tümünü kapsar. Bu, az yeme (kalîlü't-taâm), az uyuma (kalîlü'l-menâm) ve az konuşma (kalîlü'l-kelâm) gibi somut pratikleri içeren bir sülûk programıdır³. Mesnevî-i Şerîf Şerhi'nde riyazat, nefsi sıkıştıran bir "kelepçe" ve onu yumuşatan bir "ateş" olarak tasvir edilir; bu sayede nefsin hileleri açığa çıkar ve latifleşir¹·².

Mücâhede ise, nefisle mücadele etme, çabalama ve cihâd etme anlamlarına gelir ve tasavvufta sâlikin nefsiyle mücadelesini ifade eden temel bir disiplindir. Hadîs-i şerîfte "büyük cihâd" olarak nitelendirilen nefisle mücadele, mücâhedenin asıl menşeidir. Mücâhede, riyazatın ötesinde, ahlâkî ve kalbî merhaleleri de içerir. İlk merhalesi fizikî riyazat olsa da, sonraki merhalelerde kibir, hased, hırs, riyâ gibi kötü huylarla mücadele ve kalbi vesvese ile mâsivâdan temizleme gibi daha derin mertebeleri vardır. Bu ayrımı yapmamak, mücâhedenin sadece fizikî perhizlerden ibaret olduğu gibi eksik bir anlayışa yol açar. Zünnûn hazretlerinin hikâyesinde belirtildiği gibi, nefsin "hain sıfatlarıyla" gelindiğinde "riyâzât külâhı" giydirilmesi, nefsin derin hilelerinin ancak bu disiplinlerle ortaya çıktığını gösterir⁴. Dolayısıyla, riyazatı mücâhedenin sadece bir parçası olarak değil de, mücâhedenin kendisi olarak görmek, sâlikin nefsinin daha ince hilelerini ve kalbî hastalıklarını idrak etmesini engeller, böylece hakiki tezkiye ve müşâhedeye ulaşma yolunu tıkar.