Sadreddin Konevî'nin Devran kavramına yaklaşımı nasıldır?

Devran, tasavvufta genel olarak "dönmek, devretmek, dolaşmak" anlamına gelir ve iki temel mertebesi vardır: varlığın Hak'tan çıkıp Hak'a dönen halkasal hareketi (devr-i kâinat) ve bazı tarikatlerin zikir esnasında halka olup dönmesi (devran zikri). Sadreddin Konevî, İbn Arabî ekolünün önemli bir temsilcisi olup, İbn Arabî'nin hemen ardından eserlerinin şerhine duyulan ihtiyacı karşılamıştır². Konevî'nin çalışmalarında "makamsızlık makamı" veya "tam merkez" (hakku'l-vasat) kavramı öne çıkar³. Bu "tam merkez" kavramı, devranın vücudî katmanındaki "vücudun bir noktadan çıkıp, kâinat çevresinde dolaşıp Hak'a dönmesi" fikriyle örtüşebilir. Zira devranın bâtınî anlamı, sâlikin kendisini kâinatın merkezine koymaktan vazgeçip Hak'a yönelmesidir.

Konevî'nin "kurb-ı nevafil" ve "kurb-ı feraiz" yorumları da devranın sülûkî mertebesine bir gönderme olarak okunabilir. Ona göre, "kurb-ı nevafil talib (mürid) olanlara; kurb-ı feraiz ise, talep ve irâde edilenlere (murâd) mahsustur"¹. Muhakkik ârifin "ev edna: yahut daha yakın" makamını geçtiğinde "daireyi iki kısma bölen çizgi ortadan kalkar" ve "tam bir cem hali meydana gelir"¹. Bu ifade, devranın sülûkî katmanındaki "nefs-i emmâreden başlayıp sâfiyeye kadar olan yedi nefs mertebesindeki dönüş" sürecinin kemâl noktasında, yani Hak ile tam bir birleşme hâlinde, ikiliğin ortadan kalkmasını temsil edebilir. Devran zikrinde sâliklerin "kemaliyle huzur, tecrid tam temizlenme ve istiğrak haliyle devran etmeleri" gerektiği vurgusu⁴, Konevî'nin bahsettiği "tam bir cem hali" ile benzer bir ruhsal durumu ifade etmektedir.