Sâlik Ahadiyyet'i Vâhidiyyet'ten nasıl ayırt eder?

Sâlikin Ahadiyyet ve Vâhidiyyet mertebelerini ayırt etmesi, tasavvufî sülûkun önemli bir aşamasıdır. Bu ayrım, Hak'ın zâtının farklı taayyünlerini idrâk etme yeteneğiyle mümkündür. Ahadiyyet, Hazerât-ı Hamse sıralamasında lâ-taayyün'den sonra gelen ilk taayyün olup, Hak'ın sıfat ve esmâdan henüz tafsîl edilmemiş, hiçbir nispet kabul etmeyen sırf teklik makâmıdır. Bu mertebede esmâ ve sıfât henüz kapalıdır, hepsi 'tek bir Hak'ta'dır. İhlâs Sûresi'ndeki "kul hüvallâhu ehad" ifadesi, Hak'ın çoğalmaz tekliğine vurgu yapar ve ahadiyyetin çoğalma öncesi bir mertebe olduğunu gösterir.

Vâhidiyyet ise, ahadiyyetten sonra gelen, ilâhî esmâ ve sıfatların tafsîl bulduğu, kesretin menşei olan teklik mertebesidir. Bu mertebede esmâ tafsîl bulur; er-Rahmân, el-Mâlik, el-Kuddûs gibi isimler ortaya çıkar, ancak hâlâ Hak'tan başka bir varlık yoktur. Hadîd Sûresi'ndeki "hüve'l-evvelü ve'l-âhirü ve'z-zâhirü ve'l-bâtın" beyânı vâhidiyyeti delillendirir. Vâhidiyyet, a'yân-ı sâbite'nin, yani eşyânın ezelî mâhiyetlerinin Hak'ın ilminde sâbit olduğu mertebedir.

Sâlik, bu ayrımı, irfan mektebinde kazandığı temyiz kabiliyeti ile yapar³. Bu kabiliyet, Hak'ın zâtını mahlûkattan ayırt etme ve ilâhî isimlerin tecellî yerleri olan kullar arasındaki farkı idrâk etmeyi gerektirir²·¹. Ârif olmayanlar, vahdet-i vücûd meselesini ayırt edemedikleri için inkâr edebilirler; bu durum, Rablık ve kulluk makamlarının ayırt edilmesini zorunlu kılar¹. Sâlikin riyâzet ve mücâhede hamamına girmesi, vehmî âşık ile Hak âşığını ayırt etmesini sağlar⁴. Ayrıca, sâlikin mürşidinin himmetiyle nefsânî ve şeytânî bilgileri Rahmânî ve melekî bilgilerden ayırt etmesi de bu temyiz kabiliyetinin bir parçasıdır⁵. Gerçek irfan sahipleri, dışından hâdi kimliğine bürünmüş, içinde iblisin rol yaptığı görüntüleri ayırt edebilirler⁶.