Sâlik Sıfât'ı Zât'tan nasıl ayırt eder?

Sâlikin sıfatları Zât'tan ayırt etme yolculuğu, tasavvufî sülûkun derin bir merhalesidir ve Hakîkat mertebesinde gerçekleşen bir müşâhedeye dayanır. Bu süreç, Hak'ın isimlerinin ve sıfatlarının tecellî ettiği âlemde, her şeyin ardındaki ilâhî hakikati idrak etmeyi amaçlar. Sâlik, başlangıçta dışsal olanı (şerîat) ve ardından içselleşmeyi (tarîkat) deneyimledikten sonra, Hakîkat mertebesinde eşyanın hakîkî yüzünün açılışına şahit olur.

Bu müşâhede, şeyin ilâhî ismin zâhiri ve mazharı olduğunu bilmekle başlar. Sâlik, önce şeyin bâtını olan isme, yani eşyanın bâtını olan isme yönelir. Ardından, ismin bâtını olan sıfata doğru ilerler. Son olarak da sıfatın bâtını olan Zât'a doğru kalbî ve mânevî bir yükselişle idrak gayreti içine girer. Bu sayede, gözüyle gördüğü her şeyde Hakk'ın isim, sıfat ve Zât'ını basiret gözüyle müşâhede eder¹. Bu, Hak'ın bizzat müşâhede edildiği bir kademedir.

Bu ayırt etme sürecinde, sıfatlar isimlerin kaynağı olarak kabul edilir. İsimler sonsuz olmakla birlikte, hepsinin delalet ettiği tek bir Zât'tan ibaret olduğundan, bu çokluk aslında birliğin ta kendisidir². Âlemin Zâtı, Kadir olan Zât'tan ayırt edilmiş bir isimdir ve bu isim, Zât'ın gayrısı değildir². Bu durum, Zât'ın bizzat kendisinden ayrılmaz olan sıfât-ı zâtiyye (vücud, kıdem, bekâ gibi) ve ispatla bilinen sıfât-ı sübûtiyye (hayât, ilim, irâde gibi) ile ilişkilidir.

Ayırt etme, özellikle vahdet-i vücûd gibi derin tasavvufî konuların anlaşılmasında önem arz eder. Ârif olmayanların vahdet-i vücûdu inkâr etmelerini önlemek ve edebe riayet etmek için, Rablık ve kulluk makamlarının ayırt edilmesi ve ayrılması gereklidir. Bu ayırt etme, ârifin ilmi ve cahilin cehli arasındaki farktan kaynaklanır ve isimler arasında bir ayrım yapılmasını sağlar, çünkü kullar isimlerin tecellî yerleridir³. Bu, "Allah de, gerisini bırak" (Kulillâhi Sümme Zerhüm) ilkesinin de bir yansımasıdır.