Sâlik Tecellî'yi Zuhûr'dan nasıl ayırt eder?

Tasavvufta zuhûr, bir hâlin kalpte şimşek gibi parlaması (bârika) veya sürekli olmayan parlamalar (lemeât) şeklinde belirmesidir. Bu, genellikle zikir, murâkabe, mürşidin nazarı veya bir âyet/hadîsin etkisiyle ortaya çıkan ânî bir cezbedir. Tecellî ise, Hakk'ın isim ve sıfatlarının varlık âleminde veya sâlikin bâtınında görünür olmasıdır. Her zuhûr bir tecellî olabilir, ancak her tecellî zuhûr değildir; zuhûr daha çok hâlin başlangıç mertebesini ifade ederken, tecellî daha geniş bir ilâhî görünme halidir.

Sâlikin bu ikisi arasındaki farkı idrâk etmesi, özellikle bâtınî yolculuğunda karşılaştığı "tuzak zuhuratlar"¹ nedeniyle büyük önem taşır. İblisin "dışından hâdi kimliğine bürünmüş içinde iblisin rol yaptığı görüntüler"¹ şeklinde ortaya çıkan bu aldatıcı zuhuratlar, sâliki doğru yoldan saptırabilir. Abdülkadir Geylânî Hazretleri'ne iblisin gözüktüğü ve onun tarafından tanınıp taşlandığı örnek, bu tehlikenin ciddiyetini gösterir¹.

Bu tür aldatılmalardan korunmak ve sahih zuhurat ile tuzak zuhuratı ayırt etmek için sâlikin irfan ve temyiz kabiliyetine sahip olması gerekir¹·². Bu kabiliyet, mürşidin himmetiyle levvâme nefsin aşılması ve mülhime nefsin faaliyete geçmesiyle gelişir. Mülhime nefis mertebesinde sâlike gelen bilgiler arasında Rahmânî ve meleki olanlar kadar, nefsâni ve şeytâni olanlar da bulunabilir. Sâlikin bunları ayırt edememesi ve şeytâni bilgilere tâbi olması helâke yol açabilir². Bu nedenle, sâlikin mürşide olan ihtiyacı bu noktada belirginleşir². Ayrıca, "iyi gibi görünen kötü ile kötü gibi görünen iyi'yi ayırt etme"³ yeteneği, sâlikin yolculukta kazandığı temyiz kabiliyetinin bir neticesidir. Arif olmayanlar, vahdet-i vücûd gibi derin meselelerde dahi ayırt edilemezliği bilmedikleri için inkâra düşebilirler; bu da makamların ayırt edilmesinin önemini gösterir⁴.