Sâlikte Bâtın mı önce gelir, Zâhir mi?

Sâlikin mânevî yolculuğunda bâtın ve zâhirin ilişkisi, bir öncelik-sonralık meselesinden ziyade, bir iç içelik ve tamamlayıcılık meselesidir. İlk bakışta, sâlikin bâtınî bir yönelişle başlaması gerektiği görülür. Zümer Sûresi'ndeki tertîb, salâtta kıyâmın secdeden önce gelmesine rağmen âyette önce secdenin zikredilmesini, sâlikin önce kendi izâfî varlığını Hakk'ın varlığında yok etmesi (secde), ardından fenâdan bakâya geçmesi (kıyâm) olarak yorumlar¹. Bu, bâtınî bir yok oluş ve teslimiyetle başlayan bir sürece işaret eder. Mü'minûn Sûresi'ndeki "alaka" kavramının enfüsî olarak mârifet tohumunun sâlikin gönlüne tutunması şeklinde yorumlanması da², bâtınî bir başlangıcı vurgular.

Ancak bu bâtınî başlangıç, zâhirin ihmal edilmesi anlamına gelmez. Tasavvufta bâtın, "iç, gizli, görünmeyen" demektir ve Hak'ın iki esas vechinden biridir. Hak'ın zâtı, fiil âleminde zuhûru ve fiilleri perde olduğu için, O'nu zâhir fiillerinin haricinde görmek mümkün değildir³. Fiilin bâtını isim, ismin bâtını sıfat, sıfatın bâtını zâttır; bu sebeple Hak Zâtı bâtınların bâtınıdır³. Aynı şekilde, zât sıfat ile, sıfat isim ile bilindiği gibi, zât sıfat ile, sıfat da isim ile zuhura gelir. Yani zâtın zâhiri sıfat, sıfatın zâhiri isimdir⁴. Bu durumda, varlıklar âlemindeki herhangi bir şey ismin zâhiri, isim ise o şeyin bâtınıdır⁴.

Sâlikin sülûku, gözüyle gördüğü şeyde Hakk'ın isim, sıfat ve zâtını kalp ve basîret gözüyle müşâhede etme gayretidir⁷. Bu, şeyin bâtını olan isme, sonra ismin bâtını olan sıfata ve daha sonra da sıfatın bâtını olan Zât'a doğru kalbî ve mânevî bir yükselişle gerçekleşir⁷. Kâmil müridde bâtın kâmil iken zâhirde derece derece ilerleme görülür; tıpkı ayın hilâl hâlinden bedir hâline gelmesi gibi, sâlikin zâhiri de bâtını gibi kâmil hâle gelir⁵. Nihayetinde, marifetullahın en güzel şekli, zâhir ve bâtını tevhid etmekle elde edilir⁶. Bu tevhid, sâlikin hem bâtından hem de zâhirden konuşabilme ve ikisini birleştirebilme hâlidir⁶.