Sâlikte Hâlik mı önce gelir, Mahlûk mi?
Sâlikin idrâk yolculuğunda, Hâlık ve mahlûk kavramları birbirini tamamlayan ve ayrılmaz bir bütünlük arz eden hakikatlerdir. Başlangıçta sâlik, kendini ve çevresini "mahlûk" olarak idrâk ederken, sülûk ilerledikçe "Hâlık"ın varlığını ve her şeyin O'ndan sudûr ettiğini keşfeder. Ancak tasavvufî kemâlât, bu ikiliğin ötesine geçerek hem Hâlık hem de mahlûk yönlerini bir arada müşâhede etmekle mümkündür. Zira "Hâlık mahlûk olmazsa Hâlık bilinmez"¹ ve "mahlûk mefhûmunu sil ortada O kalır"² ifadeleri, bu iki kavramın birbirini şart koştuğunu ve nihai idrâkin tevhîd bakışıyla her ikisini de kapsadığını gösterir.
Detaylı cevap
Sâlikin tasavvufî yolculuğunda Hâlık ve mahlûk kavramlarının idrâki, mertebeli bir işleyişe sahiptir. Başlangıçta sâlik, kendini ve çevresindeki her şeyi "mahlûk" yani halk edilmiş olarak görür. Bu, şerîat ve tarîkat mertebelerinde yaygın olan bir bakıştır. Ancak sülûk ilerledikçe, özellikle hakîkat mertebesine ulaşıldığında, sâlik eşyanın ardındaki Hak'kı müşâhede etmeye başlar. Bu aşamada, her şeyin bir Hâlıkı, bir "Hâlık" olduğu idrâki güçlenir.
Hâlık ve mahlûk arasındaki ilişki, "Hâlık mahlûk olmazsa Hâlık bilinmez"¹·³ ifadesiyle açıklanır. Yani, halk edilmişler olmasaydı, Hâlık sıfatı da tezahür etmezdi. Bu, rubûbiyetin merbûb ile, mabûdiyetin abdiyet ile tahakkuk etmesi gibidir¹·³. Ezelde henüz bir mahlûk yokken dahi Allah'ın bir Rabb ve Hâlık olduğu, ancak bu sıfatların tecellisinin mahlûkatın varlığıyla ortaya çıktığı belirtilir⁴.
Sâlikin kemâlâtı, bu ikiliğin ötesine geçerek hem mahlûk hem de Hâlık yönlerini bir arada idrâk etmesidir. "Biz bu âleme mahlûk diye bakarsak mahlûk oluyor, hâlık diye bakarsak hâlık oluyor"⁵ ifadesi, sâlikin bakış açısının önemini vurgular. Ehlullah'tan birinin dediği gibi, "Bir şeye mahlûk gözüyle bakarsan ol mahlûk olur, Hakk gözüyle bak ki sırrı Yezdan oradadır"⁵. Bu, tenzih ve teşbih bakışlarını birleştirerek tevhîd bakışına ulaşmaktır. İbn Arabî'nin "Hâlık mahlûktur, mahlûk da Hâlıktır" sözü⁶·⁷, bu derin idrâki ifade eder ve dışarıdaki bir insana izahı zor olsa da, sâlikin kendi hakikatini tanımasıyla mümkün olur. Bu idrâk, sâlikin nefs-i mülhime mertebesinde ilham almaya başlamasıyla da ilişkilendirilebilir (Nefs-i Mülhime).
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Muhammed Sûresi · s.74“Halikiyet mahluk ile yani hâlk edilen ile bir Halik bir de mahluk olacaktır, işte Halik mahluk olmazsa Halik bilinmez. O’nu bilecek mahluktur. Halk edilmiştir, ”Oku
- 2Mir'at-ül İrfân ve Şerhi · s.79“Bir defa düşün ki o henüz ortada Rabb’a ihtiyaç duyan bir mahlûk yokken, yine bir Rabb idi. Halkedilmeye ihtiyaç duyan bir mahlûk yokken, o yine bir Halik idi, ”Oku
- 3TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye · s.244“Halikiyet mahluk ile yani hâlk edilen ile bir Halik bir de mahluk olacaktır, işte Halik mahluk olmazsa Halik bilinmez. O’nu bilecek mahluktur. Halk edilmiştir, ”Oku
- 4Mir'at-ül İrfân ve Şerhi · s.16“Bir defa düşün ki o henüz ortada Rabb’a ihtiyaç duyan bir mahlûk yokken, yine bir Rabb idi. Halkedilmeye ihtiyaç duyan bir mahlûk yokken, o yine bir Halik idi, ”Oku
- 5Reşahât — Aynü'l-Hayât · s.230“Biz bu âleme mahlûk diye bakarsak mahlûk oluyor, hâlık diye bakarsak hâlık oluyor. Ama kemâlâtı hem mahlûk yönüyle hem hâlık yönüyle bilip böyle bakmaktadır. Bu”Oku
- 6TB. Kelime-i İdrîsiyye & İbrâhîmiyye · s.70“Arabi’nin sözü gibi Halik mahluktur, makluk da haliktır. Bunun tabi ki dışarıdaki bir insana izah edilmesi olacak bir iş değildir. Neden? Kendisini başka bir al”Oku
- 7TB. Fusûs — Ayniyyet/Gayriyyet · s.164“Arabi’nin sözü gibi Halik mahluktur, makluk da haliktır. Bunun tabi ki dışarıdaki bir insana izah edilmesi olacak bir iş değildir. Neden? Kendisini başka bir al”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.