Sâlikte İrâde mı önce gelir, Meşiyyet mi?

Tasavvufta meşiyyet ve irade kavramları, Allah'ın fiillerinin ve kulun eylemlerinin anlaşılmasında merkezi bir yer tutar. Meşiyyet, Allah'ın zâtının ahadiyyet mertebesinde zuhura olan isteğidir⁴. Bu, varlık âleminde hiçbir şeyin meşiyyetten ayrı olarak meydana gelmediği veya ortadan kalkmadığı anlamına gelir¹. Ebû Tâlib Mekkî, meşiyyeti "zâtın arşı" olarak nitelendirir, çünkü o, zâtı itibarıyla hükmü gerektirir¹.

Meşiyyetin ardından irade gelir. İrade, meşiyyet ile birlikte, yoklukta olan bir şeyin icadına taalluk eder². Yani, meşiyyet bir şeyi dilemeyi ifade ederken, irade bu dileğin fiiliyata geçmesini sağlar. Kuldan sâdır olan fiillerde de bu sıralama geçerlidir; hem yapma hem de bozma eylemlerinde önce meşiyyet, sonra irade gelir⁵.

Bu anlayış, cebir (zorlama) olmadığını vurgular. Meşiyyet, kuldan sâdır olan fiilin "ayn"ının (özünün) yaratılmasına yönelir, kulun kendisine değil³. Dolayısıyla, bir kimsenin Allah'a karşı gelmesi, meşiyyetin gereği olarak meydana gelen fiillerde değil, vâsıta emrin gereği olarak ortaya çıkar¹. Bu durum, sâlikin kendi nefsini muhasebeye çekmesi (mücâhede) ve Hak'ın hükmü mîzânına göre hareket etmesi gerektiğini gösterir (Mîzân, K1-101). Sâlikin mücâhedesi, Hak'ın ezelî inâyetinin tezahürüdür ve bu çaba, hayal mertebesinden müşâhede mertebesine geçişi mümkün kılar⁶.