Sâlikte İttisâl mı önce gelir, İnfisâl mi?

Sâlikin mânevî yolculuğunda "infisâl" ve "ittisâl" kavramları, birbiriyle ilişkili ancak mertebece farklı iki hâli ifâde eder. Öncelikle sâlikin kendi izâfî varlığından, benliğinden ve nefsânî arzularından ayrılması, yani infisâl etmesi gerekir. Bu ayrılık, Hakk'a vuslatın ilk ve temel şartıdır. Zümer Sûresi'ndeki "önce secde, sonra kıyâm" tertîbi, bu mânevî seyre işâret eder: sâlik önce kendi izâfî varlığını Hakk'ın varlığında yok eder (secde), ardından fenâdan bekâya geçer (kıyâm)¹. Bu, sâlikin kendi nefsinden ayrılıp Hakk'a yönelmesidir.

İnfisâl, sâlikin nefs-i levvâme'nin iki yüzlü salınımını aşarak nefs-i mülhime mertebesine ulaşmasıyla başlar; burada ilhâmın ilk kez açılmaya başladığı bir mertebedir (Nefs-i Mülhime). Bu süreç, sâlikin kendi nefsiyle yaptığı sürekli mücâhede ile gerçekleşir. Mücâhede, tasavvufun "iç savaş" kavramıdır; sâlikin nefsiyle mücâdelesi, onu Hakk'a yaklaştıran bir çabadır (Mücâhede). Bu çaba, "kulaktan gelen hayâl mertebesinden müşâhede mertebesine geçişi" sağlar; böylece önce bâtıl olan hayâl, müşâhede ile hak ve doğru olur².

Sâlikin bu infisâl hâlini kemâle erdirmesi için bir mürşid-i kâmilin rehberliği elzemdir. Mürşidin terbiyesi, sâlikin ilerlemesine sebep olur ve sâlikin ezelî yatkınlığı ne kadar yüksek olursa olsun, mürşidin terbiye yönüyle üstünlüğü sabittir³. Sâlik, hayatı zâil olmadan önce Hakk'a ulaşma yolunu bilen bir insân-ı kâmili aramalı ve onun hükmü altına girmelidir⁴. Bu teslimiyet ve mürşidin terbiyesiyle nefsinden ayrılan sâlik, Hakk'ın cezbesiyle kendisine çekilir ve böylece ittisâle, yani Hakk ile birleşmeye hazırlanır. İnfisâl, bu birleşmenin ön koşulu ve ilk adımıdır.