Sâlikte Nefs-i emmâre mı önce gelir, Nefs-i levvâme mi?
Tasavvufî sülûkta sâlikin nefs mertebeleri arasında Nefs-i Emmâre, Nefs-i Levvâme'den önce gelir. Nefs-i Emmâre, yedi nefs mertebesinin en alt basamağı olup 'kötülüğü emredici nefs' anlamına gelir ve sâlikin uyanmadan önceki başlangıç noktasıdır. Bu mertebede kişi kötülüğü kötülük olarak görmez ve pişmanlık duymaz. Nefs-i Levvâme ise ikinci mertebe olup 'kınayan nefs' demektir; sâlik bu aşamada günahlarını yapar ancak ardından nefsini kınar ve pişmanlık duyar. İnsanların çoğu farkında olmadan Nefs-i Emmâre hükmü altında yaşar ve ancak bu mertebeden sonra Nefs-i Levvâme'ye geçiş söz konusu olur¹·².
Detaylı cevap
Tasavvufî sülûk, nefsin yedi mertebesi üzerinden ilerleyen bir tezkiye sürecidir. Bu mertebelerin ilki ve en alt basamağı Nefs-i Emmâre'dir. Bu nefs, "kötülüğü emredici nefs" olarak tanımlanır ve Yûsuf Sûresi'nin 53. ayetinde geçen "innen-nefse le-emmâretün bi's-sû'" ifadesiyle temellendirilir. Emmâre mertebesindeki sâlik henüz uyanmamıştır; kötülüğü kötülük olarak idrak etmez, nefsinin emirlerini kendi seçimi sanır ve günah işlediğinde pişmanlık duymaz. Bu durum, avâm-ı insanın genel hâlidir ve çoğu insan farkında olmadan bu nefs hükmü altında yaşar¹·².
Nefs-i Emmâre'den sonra gelen mertebe ise Nefs-i Levvâme'dir. Bu, yedi nefs mertebesinin ikincisidir ve "kınayan nefs" anlamına gelir. Kıyâme Sûresi'nin 2. ayetindeki "lâ uksimu bi'n-nefsi'l-levvâme" ifadesi bu mertebenin menşeidir. Levvâme mertebesine ulaşan sâlik, günah işlediğinde pişmanlık duyar, nefsini kınar ve tevbeye yönelir. Bu mertebe, sâlikin kendi karanlığını ilk kez gördüğü, uyanışın acısı ile mârifet kıvılcımı arasındaki bir kuşaktır. Emmâre nefs zevk ile yaşarken, levvâme nefs aynı kötülüğü yapar ama ardından kendini kınar; bu iç ses, mücâhede mahallidir. Sâlik, emmâre nefsin hâkimiyetinden kurtulmaya başladığında levvâme mertebesine geçer; ancak bu mertebede bir yandan mülhimeye doğru ilerlerken, diğer yandan eski mertebesi olan emmâreye dönme tehlikesi de bulunur³·⁴·⁵·⁶·⁷·⁸. Nefs-i Mutmainne makamına gelinceye kadar sâlik, emmâre, levvâme ve mülhime mertebelerinde kararsızlık ve telvin içinde kalır⁹.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1Beled, Şems, Leyl, Duhâ ve İnşirâh Sûreleri, s. 26“Bu nefs mertebeleri seyr edildikten sonra sâlik-Hakk yolcusu bu sefer seyrine “âfaki” olarak devam eder bu seyrin ismide, “hazarat-ı hamse-beş hazret mertebesid”Oku
- 2Kur'ân-ı Kerîm'de Nefs Âyetleri, s. 267“Bu nefs mertebeleri seyr edildikten sonra sâlik-Hakk yolcusu bu sefer seyrine “âfaki” olarak devam eder bu seyrin ismide, “hazarat-ı hamse-beş hazret mertebesid”Oku
- 3Sâffât Sûresi, s. 120“Eski hareketler firenlendikçe kötülükler azalır ve artık yapılmaz hale gelir. Kişi yavaş yavaş üzerindeki (emmâre nefs-in) hakimiyetinden kurtulmaya başlar. Anc”Oku
- 4Kıyâmet Sûresi, s. 77“Eski hareketler firenlendikçe kötülükler azalır ve artık yapılmaz hale gelir. Kişi yavaş yavaş üzerindeki (emmâre nefs-in) hakimiyetinden kurtulmaya başlar. Anc”Oku
- 5Kalem Sûresi, s. 30“Eski hareketler firenlendikçe kötülükler azalır ve artık yapılmaz hale gelir. Kişi yavaş yavaş üzerindeki (emmâre nefs-in) hakimiyetinden kurtulmaya başlar. Anc”Oku
- 6Enbiyâ Sûresi, s. 180“Eski hareketler firenlendikçe kötülükler azalır ve artık yapılmaz hale gelir. Kişi yavaş yavaş üzerindeki (emmâre nefs-in) hakimiyetinden kurtulmaya başlar. Anc”Oku
- 7Bakara Sûresi, s. 182“Eski hareketler firenlendikçe kötülükler azalır ve artık yapılmaz hale gelir. Kişi yavaş yavaş üzerindeki (emmâre nefs-in) hakimiyetinden kurtulmaya başlar. Anc”Oku
- 8Kur'ân-ı Kerîm'de Nefs Âyetleri, s. 245“Eski hareketler firenlendikçe kötülükler azalır ve artık yapılmaz hale gelir. Kişi yavaş yavaş üzerindeki (emmâre nefsin) hâkimiyetinden kurtulmaya başlar. Anca”Oku
- 9Mesnevî Cilt 11 · Beyit 668 (s. 227)“Çünkü sâlik nefs-i emmâre (kötülüğü emreden nefs), levvâme (kendini kınayan nefs) ve mülhime (ilham alan nefs) mertebelerinde daima kararsızdır ve telvin içinde”Oku
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.