Sıfât ve Zât'ı birlikte düşünmek hangi Fass üzerinden anlaşılır?

Sıfât ve Zât'ı birlikte düşünme, tasavvufî idrâkin temel taşlarından biridir ve İsmail Fassı'nda "Hikmet-i Aliyye" başlığı altında işlenir (İsmail Fassı). Bu anlayışa göre, Hak'ın zâtı, kendi mertebesinde suretten ve tüm sıfatlardan münezzehtir; yani maddeden soyut olarak görünmesi mümkün değildir². Ancak Hak, sıfatları ve isimleriyle mazharlarda, yani tecelli yerlerinde görünür². Bu durum, zâtî istidadın varlık elbisesi giymemişken, onun ürünü olan sıfat, esmâ ve fiillerin varlık elbisesi giymesiyle açıklanır. Örneğin, düşünebilme bir istidattır ve zât ile birlikte vardır; düşünce ise bu istidadın bir ürünü, yani varlıktır³.

Ârifler, Hak'ın sıfat ve ilâhî isimlerinin zâhir olduğu a'yân-ı sâbite mertebesinden idrâk ve farkındalık sahibi olmuşlardır¹. Bu idrâk sayesinde, ilâhî bilgide sâbit olan şeylerin bu âlem-i sûret içinde zaman zaman mutlaka zâhir olacağını bilmişlerdir¹. Bu durum, Hak'ın vücudundan başka bir varlık görmemelerine yol açar ve onları gamdan ve son halleri düşünmekten uzak kılar⁴. İnsan-ı kâmil, tüm ilâhî sıfatları ve isimleri kapsadığı için, Hakk'ı bilme ancak peygamberlerin ve onların vârisleri olan evliyânın varlıklarından ortaya çıkan sıfatlar, isimler ve eserleriyle anlaşılır. Bu sebeple, insan-ı kâmili görmek Hakk'ı görmek olur². Bu idrâk, Hak'ın zâtının "nefyle bilinen" sıfatları olan sıfât-ı zâtiyye ile, O'nun isim ve sıfatlarının âlemlerdeki zuhurunu birleştirir (Sıfât-ı Zâtiyye [K1-88]). Âlemlerin ve sûretlerinin, Mutlak Zât'ın esmâ ve sıfatlarının mazharlarından ve bu mazharların tüm mevcudatının, Hak'ın Latif Zât'ının mertebe mertebe tenezzül ve tekasüfünden başka bir şey olmadığı belirtilir⁵.