Sülûk ile Cezbe arasındaki sıra nasıldır?

Tasavvufî sülûk, sâlikin nefs mertebelerini aşarak ve makamları kat ederek ilerlediği bir süreçtir. Bu süreçte sâlikin kendi iradesi ve gayreti esastır. Cezbe ise, Hakk'ın bir lütfu olarak sâlikin iradesi dışında gerçekleşen, kalbin gafletten uyanıp Hakk'a teveccüh etmesiyle başlayan bir hâldir (Yakaza). Sülûk ve cezbe arasındaki ilişki, sâlikin manevî yolculuğundaki başlangıç noktasına göre iki ana kategoriye ayrılır:

1. Sâlik-i Meczûb: Bu yolda sâlik, önce kâmil bir mürşidin rehberliğinde sülûk usulleri dairesinde çalışır. Nefsanî sıfatların tehlikelerini giderir, kalbî dereceleri ve ruhanî yükselişleri kat eder. Bu çabaların sonucunda ilâhî cezbe yardımıyla keşif ve yakîn âlemine erişir, muayene ve müşâhede mertebesine ulaşır³. Bu durumda sülûk, cezbeden önce gelir. Kurb-u nevâfil mertebesi, sülûkun başlarında iken, kurb-u ferâiz sülûkun ortalarında ve sonlarında gerçekleşir⁴.

2. Meczûb-ı Sâlik: Bu yolda ise sâlik, önce ilâhî cezbe yardımıyla makamları kat eder ve keşif ve ıyân âlemine ulaşır. Yani cezbe, sülûktan önce gelir⁵. Cezbe ile Hakk'ta fani olma hâlini yaşayan sâlik, daha sonra kâmil bir insanın öğretimi ile Hakk yolunun menzillerini ve merhalelerini sülûk adımıyla tekrar görür ve hâlin hakikatini ilim şeklinde tekrar eder⁵. Bu durumda sülûku cezbeden sonradır⁶.

Her iki yol da mürşid ve uyulmaya lâyık sâlikler yetiştirir⁵. Ancak sâlikin kendi gayretiyle nefsanî sıfatları izâle etmeye çalışması ve ilâhî cezbeyi bekleyerek tembelce oturmaması öğütlenir, zira cezbe-i ilâhî sırr-ı kadere bağlıdır⁷. Sağlıklı bir seyr-i sülûkta ilâhî cezbe, kişinin kendi âleminde makam gereği oluşan hayret hâlidir ve dışarıdan bir görüntüsü olmaz².