Sülûk ve Cezbe'nin ortak zemini nedir?

Sülûk, sâlikin kendi gayretiyle, belirli makamları aşarak ilerlediği bir manevî yolculuktur. Bu yolculukta sâlik, tevbe, vera', zühd gibi makamları birer birer tahkik ederek yükselir. Sülûkun ilk makamı olan yakaza (uyanıklık), kalbin gafletten uyanıp Hakk'a teveccüh etmesiyle başlar (Yakaza). Bu uyanış, sâlikin nefsini terbiye etme sürecinin başlangıcıdır. Nefs-i Levvâme'den sonra gelen Nefs-i Mülhime mertebesinde sâlik, kendi dar aklının ötesinde bir kaynaktan ilham almaya başlar (Nefs-i Mülhime). Bu ilham, sülûkun ilerlemesinde önemli bir rol oynar.

Cezbe ise, sâlikin gayretine bağlı olmayan, ilâhî bir lütuf olarak kalbe gelen ânî bir vâridâttır. Bu, kalpte bir cezbe, bir nûr veya bir inkişâf şeklinde zuhûr edebilir. Cezbe, sâlikin manevî yolculuğunda bir hızlandırıcı veya bir başlangıç noktası olabilir. Şeyh Hakkanî'nin tabiriyle "şimşek aydınlatır ama yağmur yağdırmaz" ifadesi, cezbenin başlangıçtaki ânî ve geçici etkisini vurgular. Ancak bu ilk parıltı, sâlikin ehl-i sohbete devam etmesi ve tertîb-i sülûk ile desteklemesiyle yerleşebilir.

Sülûk ve cezbenin ortak zemini, her ikisinin de sâlikin kalbinde ilâhî hakikatlerin zuhûr etmesi ve bu zuhûrların kişiyi manevî olarak yükseltmesidir. Sülûk, makamların tertipli bir şekilde geçilmesiyle ve zikirle kalbin temizlenmesiyle² ilim ve hikmetin dolduğu bir süreçtir. Cezbe ise, bu süreci tetikleyebilir veya ona derinlik katabilir. Her iki durumda da, sâlikin bâtınî varlığında bulunan "zemzem pınarı" gibi ilim fışkırtan, yeni hayata başlatan manevî kaynaklar faaliyete geçer¹·³. Bu pınarların faaliyete geçmesi, bir irfaniyyet işidir ve hem sülûkun hem de cezbenin nihai gayesi olan Hakk'a ulaşma yolunda sâlike rehberlik eder³.