Tasavvuf ile Tarîkat aynı kaynaktan mı doğar?

Tasavvuf, İslam'ın bâtınî yönünü, kalbin temizliğini ve Allah'a yakınlık ilmini ifade eden geniş bir kavramdır². Tarîkat ise, bu tasavvufî yaşantının uygulamaya dökülmüş, sâliklerin Allah'a vasıl olmaya gayret ettikleri hususi yol ve metot biçimidir¹. Yani tasavvuf, bir ilim ve hakikat iken, tarîkat bu ilmin ve hakikatin pratik bir tatbikatıdır.

Tarîkatların teşekkülü, tasavvufun kurumsallaşmasına dayanır. İlk örnekleri 3/9. asırlardan sonra görülmekle birlikte, sistematik bir yapıya sahip değillerdi ve ilk sûfilerin çevresinde oluşan sosyal gruplardı. Günümüze ulaşan tarîkatların büyük kısmı ise 6/12. yüzyıldan sonra, kendilerine has evrâd, ezkâr, âdâb ve erkân gibi öğelerle, zâviye, tekke, hankâh gibi yapılarıyla teşekkül etmiştir³·⁴.

Tasavvufî sülûk, şerîat, tarîkat, hakîkat ve mârifet olmak üzere dört mertebeden oluşur. Tarîkat bu mertebelerden ikincisidir ve sülûka girilmesi, mürşidle bağ kurma, virdler gibi uygulamaları içerir (Hakîkat). Ancak tarîkat, tasavvufun tamamı değildir; sadece bir bölümüdür. Bazı kişiler tasavvufu sadece ilahilerin okunması, zikirlerin yapılması ve menkıbelerin anlatılması gibi tarîkat mertebesiyle sınırlı zannederler. Oysa hakîkat ve mârifet mertebeleri, tarîkat yaşantısı içinde olanların biraz dışında kaldığından, tasavvufun daha derin ve bâtınî yönlerini temsil eder⁵·⁶·⁷·⁸. Tarîkat düzeyi duygusallık olarak da nitelendirilebilir ve sâlikin bu duyguyu aşması gerektiği belirtilir; tasavvufun gerçek manası ise hakîkate ulaşıp orada yaşamaktır⁹. Bu durum, tasavvufun genel bir ilim ve yaşam biçimi, tarîkatın ise bu ilme ulaşmak için izlenen belirli bir yol olduğunu gösterir.