Tenzîh ile Teşbîh aynı kaynaktan mı doğar?

Tasavvufta tenzih (Allah'ı her türlü eksiklikten arındırma) ve teşbih (Allah'ı yaratılmışlara benzetme) kavramları, Hakk'ın zâtî şuûnâtı olarak kabul edilir ve birbirlerinden ayrılamaz bir bütünlük arz ederler¹. Şeriatlar, bu iki ilkeyi aşırılığa kaçmadan bir arada tutmayı öğretir; zira tenzih içinde teşbih ve teşbih içinde tenzih etmek, kâmil bir mârifetin ifadesidir³. Hakk'ın kendi nefsini tenzih ve teşbih ettiği yerlerde, irfan ehli de O'nu aynı şekilde tenzih ve teşbih eder. Bu, aklî nazarın verdiği resmî bir tenzih değil, tecellînin i'tâ ettiği hakikî, müşâhedeli bir tenzihtir⁴.

Şeriatlar, tenzih makamında vehim diliyle teşbih eder; çünkü vehim, duyusal şekillerde cüz'î anlamların idrakini sağlar ve somut, dışarıda bir varlık tasavvur eder ki bu teşbihin ta kendisidir. Aynı şekilde, şeriatlar teşbih makamında akıl diliyle tenzih eder; zira akıl, vehmin ispat ettiği duyusal örtülerden küllî anlamları soyutlar⁵. Bu karşılıklı bağımlılık, tenzihin teşbihden ve teşbihin tenzihden ayrı olmasının mümkün olmadığını gösterir. Zira Hakk'ı teşbihsiz tenzih eden veya tenzihsiz teşbih eden kimse, O'nu sınırlandırmış ve kayıtlamış olur, dolayısıyla Hakk'ı bilmez⁶. İnsân-ı Kâmil, hem cemâli hem de celâli müşahede ederek, aynı görüntü içerisinde hem teşbih hem de tenzih eder; bu, Muhammediyet ilminin bir tezahürüdür⁷.