Tenzîh, Teşbîh'in neresinde durur?
Tasavvufta tenzîh ve teşbîh, Hakk'ı idrak etmenin iki temel ve birbirini tamamlayan veçhesidir. Tenzîh, Allah'ı yaratılmışların sıfatlarından ve noksanlıklardan arındırmak, O'nu aşkın ve münezzeh görmek iken; teşbîh, O'nun esmâ ve sıfatlarının âlemdeki zuhûrâtını, varlıklardaki cemâl ve kemâl tecellîlerini müşâhede etmektir. Bu iki idrak tarzı, mârifetullaha ulaşmada birbirinin zıddı değil, tamamlayıcısıdır; zira sadece tenzîhte kalmak Hakk'ı ötelere atmak, sadece teşbîhte kalmak ise O'nu maddeleştirmek hatasına düşürür¹. Gerçek idrak, Hakk'ın hem tenzîh hem de teşbîh yönünü birleştirip tevhid etmekle mümkündür¹. Sâlikin tenzîhi, aklî bir bakışın verdiği resmî tenzîh değil, tecellînin verdiği hakikî tenzîh; teşbîhi ise şühûdî ve keşfî, yani müşâhedeye dayalı olmalıdır².
Detaylı cevap
Tenzîh, lugatte 'arıtmak, uzak tutmak' anlamına gelirken, tasavvufta Cenâb-ı Hakk'ı noksan sıfatlardan arı ve duru kılmaktır³. Teşbîh ise, varlıklarda ilâhî cemâli seyretmek, esmâ ve sıfatların zuhûrunu idrak etmektir⁴. Bu iki kavram, Hakk'ı idrak yolunda sâlikin geçmesi gereken mertebelerdir.
Tenzîh, ef'âl ve esmâ âlemleri bakımından bir tesbîhtir; ef'âl âleminde kesif, esmâ âleminde ise latîftir⁵. Gerçek tenzîh (tenzîh-i aslî-tenzîh-i kadîm), âlemlerde hiçbir tenezzül ve zuhûru olmayan Ahadiyyet ve A'maiyyet mertebeleri itibarıyla Zât-ı Mutlak'ın tenzîhidir⁶. İdrîs aleyhisselâmın tenzîhi gibi, hayal edilebilecek her şeyden kendini tenzîh edip ruhlaşmak, mânevî yolun başlarında yer alan bir tenzîh mertebesidir⁴. Hakikat ehli, âlemdeki varlığın Hakk'ın varlığından başka bir şey olmadığını anladığında, kendini eski düşüncesinden tenzîh eder ki buna tenzîh-i vahdet denir⁴.
Teşbîh ise, "Nereye bakarsan Allah'ın vechi oradadır" âyetinin tecellîsidir⁴. Sadece tenzîhte kalıp teşbîhe geçmemek, âlemin kemâlâtını Hakk hakkında ispat edememek anlamına gelir³. Sâlik, Hakk'ın kendi nefsini nerede tenzîh ve teşbîh etmiş ise, O'nu oralarda tenzîh ve teşbîh etmelidir². Bu tenzîh ve teşbîh, aklî bir bakışın verdiği resmî bir idrak değil, tecellînin verdiği hakikî ve müşâhedeye dayalı bir idrak olmalıdır².
Tenzîh ve teşbîhin ötesinde bir makam da vardır ki, bu makamda sâlik her ikisini de aşmış olur⁷. Bu, Hakk'ı hem tenzîh hem de teşbîh yoluyla idrak edip tevhid etme mertebesidir¹. Zira sadece tenzîhte kalmak Hakk'ı ötelere atmak, sadece teşbîhte kalmak ise O'nu maddeleştirmek hatasına düşürür¹. Hakikî mârifetullah, bu iki idrakin birleştirilmesiyle mümkündür.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — her biri kitabın tam sayfasına götürür.
- 1Fâtiha Sûresi · s.109“hatalara düşeriz, hem tenzih hem teşbih yoluyla idrak edip tevhid yapmamız gerekir, sadece tenzih’te kalmak veya sadece teşbih’te kalmak bize gerçek marifetulla”Oku
- 2Kelime-i İlyâsiyye · s.26“Hak kendi nefsini nerede tenzih ve teşbih etmiş ise, o da O'nu oralarda tenzih ve teşbih eder. Onun tenzihi, aklî bakışın verdiği resmî tenzih değil, tecellinin”Oku
- 3TB. Kelime-i Nûhiyye · s.28“Eğer tenzih eden yani Cenab-ı Hakkı noksan sıfatlardan arı, duru hale getiren kişi eğer mü’min ise tenzihi indinde durursa yani bu tenzihi kendi varlığında sade”Oku
- 4Bir Hikâye, Birçok Yorum · s.7“Bir de mânevi yolda başlarda bir tenzih vardır ki İdris as. ın tenzîh-idir. Hayal edilebilecek her şeyden kendini tenzîh etti ve ruhlaştı. Hakikat ehli; âlemdek”Oku
- 5Zuhruf Sûresi · s.132“(sübhanellah) ef’âl ve esmâ âlemleri bakımından tenzîh-î bir tesbîh’tir. Ef’âl âleminde kesif, esmâ âleminde ise lâtif’tir. (Elhamdülillâh) sıfat mertebesi itib”Oku
- 6Tesbih ve Zikir · s.16“tenzîh-î bir tesbîh’tir. Ef’âl âleminde kesif, esmâ âleminde ise lâtif’tir. (Elhamdülillâh) sıfat mertebesi itibariyle ef’âl ve esmâ’dan Zât-ı mukayyet yönüyle,”Oku
- 7İnsân-ı Kâmil (Cilt 3) · s.118“Bu yoldan bu sefer zahir acziyyetine bakarsan o zaman onu bu vasıflardan tenzih edersin. Şayet sana; TEŞBİH'in ve tenzihin ötesinde bir sefer nasib olursa, ikis”Oku
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.