Tevhîd-i ef'âl ile Tevhîd-i sıfât arasındaki sıra nasıldır?
Tevhîd-i ef'âl ile Tevhîd-i sıfât arasındaki ilişki, sâlikin mânevî yükselişinde mertebeli bir geçişi ifade eder. Tevhîd-i ef'âl, fiillerin birliğini idrâk etme mertebesi olup, sâlikin tüm fiillerin Hak'tan zuhur ettiğini müşâhede etmesidir¹·². Bu mertebede kişi, kendi fiillerinin gerçek sahibinin kendisi değil, Hakk olduğunu anlar³. Tevhîd-i sıfât ise, bu fiilleri meydana getiren sıfatların birliğini idrâk etme mertebesidir¹·². Sâlik, tevhid-i ef'âl mertebesini aştıktan sonra, fiillerin ardındaki sıfatların da tek bir kaynaktan, yani Hak'tan geldiğini zevkan idrâk eder. Bu iki mertebe, sülûk yolunda birbirini takip eden ve daha üst mertebe olan Tevhîd-i Zât'a doğru ilerleyen aşamalardır⁴.
Detaylı cevap
Tasavvufî sülûkte, mânevî yükseliş "tevhid-i ef'al, tevhid-i esma, tevhid-i sıfat, tevhid-i zat" şeklinde mertebeli bir seyir izler⁵. Bu sıralama, sâlikin Hakikat'e doğru ilerleyişindeki idrâk basamaklarını gösterir. İlk olarak Tevhîd-i ef'âl mertebesi gelir. Bu mertebede sâlik, tüm fiillerin gerçek sahibinin Allah olduğunu, kendi fiillerinin dahi Hak'tan zuhur ettiğini idrâk eder¹·². Nefs-i Emmâre'nin "Rububiyyet makâmı"nda, kendisinde zuhur eden bütün ef'âl ve sıfatın Hakk'a ait olduğunu anlamasıyla tevhid-i ef'âl aşikar olur³. Bu, İbrâhîmiyyet mertebesi olarak da anılır⁶·⁷.
Tevhîd-i ef'âl mertebesini aşan sâlik, bir sonraki adım olarak Tevhîd-i sıfât mertebesine ulaşır. Bu mertebede, fiilleri meydana getiren sıfatların birliğini, yani tüm sıfatların Hak'tan geldiğini ve O'nun sıfatları olduğunu idrâk eder¹·². Henüz tevhid-i ef'âl mertebesinde bulunan bir sâlik, tevhid-i esmâ ve sıfât mertebesine nazaran "ham" kabul edilir⁴. Tevhîd-i sıfât, İseviyet mertebesiyle ilişkilendirilir⁷ ve Fenafillah hâliyle de bağlantılıdır⁸. Bu mertebeler, sâlikin mârifet yolculuğunda adım adım ilerleyerek, Hakikat'in farklı veçhelerini zevkan idrâk etmesini sağlar.
Kaynaklar
Cevap metnindeki ¹ ² ³ numaraları aşağıdaki kaynaklara karşılıktır — ilgili esere ve bölüme yönlendirir.
- 1Kelime-i Şîsiyye, s. 51“Tevhid-i ef’al, tevhid-i esma, tevhid-i sıfat, tevhid-ı Zat. Tevhid-i ef’al demek fiillerin birliği, tevhidi “cem” mertebesidir. Tevhid-i esma; esmaların birliğ”Oku
- 2Muhammed Sûresi, s. 145“Tevhid-i Ef’al, tevhid-i esma, tevhid-i sıfat, tevhid-ı Zat. Tevhid-i ef’al demek illerin birliği, tevhide “cem” mertebesidir. Tevhid-i Esma; Esmaların birliği;”Oku
- 3Bakara Dosyası, s. 23“"Rububiyyet makâmı nefs-i emmâre’ye ef'âl ve sıfatın hakiki sahibi değil sadece tecelligahı olduğunu, bir perdeden ibaret olduğunu, kendisinde zuhur eden bütün ”Oku
- 4Mesnevî Cilt 10 · Beyit 2280 (s. 75)““Karanfil, yâsemin ve gül"den murâd, tevhid-i ef'âl ve tevhid-i esmâ ve sıfât ve tevhid-i zât ma'rifetleridir; ve “Huten sahrâsı"ndan murâd dahi, âlem-i ervâhdı”Oku
- 5İnsân-ı Kâmil (Cilt 3), s. 132“Yukarıya doğru çıkarken yani miraca doğru, mana âlemine doğru çıkarken; tevhid-i ef'al, tevhid-i esma, tevhid-i sıfat, tevhid-i zat diye çalışmalar yapılıyordu.”Oku
- 6Tasavvuf Izâhları, s. 157“.) ------------------- ZÂTÎ TEVHÎD : İbrâhîmiyyet mertebesi (tevhid-i ef'al) tevhid-i zâtsız teşbih dir. Tevhid-i ef'al, tevhid-i esmâ, tevhid-i sıfat mertebele”Oku
- 7Bakara Dosyası, s. 261“ADEMİYETTE olan bu teşkilat, Fiil-i olarak İBRAHİMİYET te (Tevhid-i Ef’al) Esma-i olarak MUSEVİYET te (Tevhid-i Esma) Sıfat-i olarak İSEVİYET te (Tevhid-i Sıfat”Oku
- 8Şu'arâ Sûresi, s. 6“(8) Tevhid-i Ef’al ve 8 Cennet. (10) Tevhid-i Sıfât, Fenafillah. (11) Tevhid-i Zât. (14) Nûru Muhammedi. (54) İz-Efendi Babam tarafından yoldan halifelerine vek”Oku
Dayandığı eserler
İlgili sorular
Bu cevap, adı geçen eserlerden derlenmiş yapay zekâ destekli bir özettir; dinî hüküm veya fetva değildir. İlim için kaynaklara başvurarak doğrulamanız tavsiye edilir.